गीता १५ · पुरुषोत्तमयोगः

ऊर्ध्वमूलमधःशाखमश्वत्थं प्राहुरव्ययम्⁠ ⁠। छन्दांसि यस्य पर्णानि यस्तं वेद स वेदवित्⁠ ⁠॥⁠ ⁠१⁠ ⁠॥

Oordhvamoolamadhahshaakhamashvattham praahuravyayam | Chhandaansi yasya parnaani yastam veda sa vedavit || 1 ||

अधश्चोर्ध्वं प्रसृतास्तस्य शाखा गुणप्रवृद्धा विषयप्रवालाः⁠ ⁠। अधश्च मूलान्यनुसन्ततानि कर्मानुबन्धीनि मनुष्यलोके⁠ ⁠॥⁠ ⁠२⁠ ⁠॥

Adhashchordhvam prasrutaastasya shaakhaa Gunapravruddhaa vishayapravaalaah | Adhashcha moolaanyanusantataani Karmaanubandheeni manushyaloke || 2 ||

न रूपमस्येह तथोपलभ्यते नान्तो न चादिर्न च सम्प्रतिष्ठा⁠ ⁠। अश्वत्थमेनं सुविरूढमूल- मसङ्गशस्त्रेण दृढेन छित्त्वा⁠ ⁠॥⁠ ⁠३⁠ ⁠॥

Na roopamasyeha tathopalabhyate Naanto na chaadirna cha sampratishthaa | Ashvatthamenam suviroodhamoola- Masangashastrena drudhena chhittvaa || 3 ||

ततः पदं तत्परिमार्गितव्यं यस्मिन्गता न निवर्तन्ति भूयः⁠ ⁠। तमेव चाद्यं पुरुषं प्रपद्ये यतः प्रवृत्तिः प्रसृता पुराणी⁠ ⁠॥⁠ ⁠४⁠ ⁠॥

Tatah padam tatparimaargitavyam Yasmingataa na nivartanti bhooyah | Tameva chaadyam purusham prapadye Yatah pravruttih prasrutaa puraanee || 4 ||

निर्मानमोहा जितसङ्गदोषा अध्यात्मनित्या विनिवृत्तकामाः⁠ ⁠। द्वन्द्वैर्विमुक्ताः सुखदुःखसंज्ञै- र्गच्छन्त्यमूढाः पदमव्ययं तत्⁠ ⁠॥⁠ ⁠५⁠ ⁠॥

Nirmaanamohaa jitasangadoshaa Adhyaatmanityaa vinivruttakaamaah | Dvandvairvimuktaah sukhaduhkhasanjnai- Rgachchhantyamoodhaah padamavyayam tat || 5 ||

न तद्भासयते सूर्यो न शशाङ्को न पावकः⁠ ⁠। यद्गत्वा न निवर्तन्ते तद्धाम परमं मम⁠ ⁠॥⁠ ⁠६⁠ ⁠॥

Na tadbhaasayate sooryo na shashaanko na paavakah | Yadgatvaa na nivartante taddhaama paramam mama || 6 ||

ममैवांशो जीवलोके जीवभूतः सनातनः⁠ ⁠। मनःषष्ठानीन्द्रियाणि प्रकृतिस्थानि कर्षति⁠ ⁠॥⁠ ⁠७⁠ ⁠॥

Mamaivaansho jeevaloke jeevabhootah sanaatanah | Manahshashthaaneendriyaani prakrutisthaani karshati || 7 ||

शरीरं यदवाप्नोति यच्चाप्युत्क्रामतीश्वरः⁠ ⁠। गृहीत्वैतानि संयाति वायुर्गन्धानिवाशयात्⁠ ⁠॥⁠ ⁠८⁠ ⁠॥

Shareeram yadavaapnoti yachchaapyutkraamateeshvarah | Gruheetvaitaani sanyaati vaayurgandhaanivaashayaat || 8 ||

श्रोत्रं चक्षुः स्पर्शनं च रसनं घ्राणमेव च⁠ ⁠। अधिष्ठाय मनश्चायं विषयानुपसेवते⁠ ⁠॥⁠ ⁠९⁠ ⁠॥

Shrotram chakshuh sparshanam cha rasanam ghraanameva cha | Adhishthaaya manashchaayam vishayaanupasevate || 9 ||

उत्क्रामन्तं स्थितं वापि भुञ्जानं वा गुणान्वितम्⁠ ⁠। विमूढा नानुपश्यन्ति पश्यन्ति ज्ञानचक्षुषः⁠ ⁠॥⁠ ⁠१०⁠ ⁠॥

Utkraamantam sthitam vaapi bhunjaanam vaa gunaanvitam | Vimoodhaa naanupashyanti pashyanti jnaanachakshushah || 10 ||

यतन्तो योगिनश्चैनं पश्यन्त्यात्मन्यवस्थितम्⁠ ⁠। यतन्तोऽप्यकृतात्मानो नैनं पश्यन्त्यचेतसः⁠ ⁠॥⁠ ⁠११⁠ ⁠॥

Yatanto yoginashchainam pashyantyaatmanyavasthitam | Yatanto'pyakrutaatmaano nainam pashyantyachetasah || 11 ||

यदादित्यगतं तेजो जगद्भासयतेऽखिलम्⁠ ⁠। यच्चन्द्रमसि यच्चाग्नौ तत्तेजो विद्धि मामकम्⁠ ⁠॥⁠ ⁠१२⁠ ⁠॥

Yadaadityagatam tejo jagadbhaasayate'khilam | Yachchandramasi yachchaagnau tattejo viddhi maamakam || 12 ||

गामाविश्य च भूतानि धारयाम्यहमोजसा⁠ ⁠। पुष्णामि चौषधीः सर्वाः सोमो भूत्वा रसात्मकः⁠ ⁠॥⁠ ⁠१३⁠ ⁠॥

Gaamaavishya cha bhootaani dhaarayaamyahamojasaa | Pushnaami chaushadheeh sarvaah somo bhootvaa rasaatmakah || 13 ||

अहं वैश्वानरो भूत्वा प्राणिनां देहमाश्रितः⁠ ⁠। प्राणापानसमायुक्तः पचाम्यन्नं चतुर्विधम्⁠ ⁠॥⁠ ⁠१४⁠ ⁠॥

Aham vaishvaanaro bhootvaa praaninaam dehamaashritah | Praanaapaanasamaayuktah pachaamyannam chaturvidham || 14 ||

सर्वस्य चाहं हृदि सन्निविष्टो मत्तः स्मृतिर्ज्ञानमपोहनञ्च⁠ ⁠। वेदैश्च सर्वैरहमेव वेद्यो वेदान्तकृद्वेदविदेव चाहम्⁠ ⁠॥⁠ ⁠१५⁠ ⁠॥

Sarvasya chaaham hrudi sannivishto Mattah smrutirjnaanamapohanancha | Vedaishcha sarvairahameva vedyo Vedaantakrudvedavideva chaaham || 15 ||

द्वाविमौ पुरुषौ लोके क्षरश्चाक्षर एव च⁠ ⁠। क्षरः सर्वाणि भूतानि कूटस्थोऽक्षर उच्यते⁠ ⁠॥⁠ ⁠१६⁠ ⁠॥

Dvaavimau purushau loke ksharashchaakshara eva cha | Ksharah sarvaani bhootaani kootastho'kshara uchyate || 16 ||

उत्तमः पुरुषस्त्वन्यः परमात्मेत्युदाहृतः⁠ ⁠। यो लोकत्रयमाविश्य बिभर्त्यव्यय ईश्वरः⁠ ⁠॥⁠ ⁠१७⁠ ⁠॥

Uttamah purushastvanyah paramaatmetyudaahrutah | Yo lokatrayamaavishya bibhartyavyaya eeshvarah || 17 ||

यस्मात्क्षरमतीतोऽहमक्षरादपि चोत्तमः⁠ ⁠। अतोऽस्मि लोके वेदे च प्रथितः पुरुषोत्तमः⁠ ⁠॥⁠ ⁠१८⁠ ⁠॥

Yasmaatksharamateeto'hamaksharaadapi chottamah | Ato'smi loke vede cha prathitah purushottamah || 18 ||

यो मामेवमसम्मूढो जानाति पुरुषोत्तमम्⁠ ⁠। स सर्वविद्भजति मां सर्वभावेन भारत⁠ ⁠॥⁠ ⁠१९⁠ ⁠॥

Yo maamevamasammoodho jaanaati purushottamam | Sa sarvavidbhajati maam sarvabhaavena bhaarata || 19 ||

इति गुह्यतमं शास्त्रमिदमुक्तं मयानघ⁠ ⁠। एतद्बुद्ध्वा बुद्धिमान्स्यात्कृतकृत्यश्च भारत⁠ ⁠॥⁠ ⁠२०⁠ ⁠॥

Iti guhyatamam shaastramidamuktam mayaanagha | Etadbuddhvaa buddhimaansyaatkrutakrutyashcha bhaarata || 20 ||

ॐ तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासूपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुन संवादे पुरुषोत्तमयोगो नाम पञ्चदशोऽध्यायः⁠ ⁠॥

Om tatsaditi shreemadbhagavadgeetaasoopanishatsu Brahmavidyaayaam yogashaastre shreekrushnaarjuna sanvaade Purushottamayogo naama panchadasho'dhyaayah ||