श्रीभगवानुवाच
Shreebhagavaanuvaacha
परं भूयः प्रवक्ष्यामि ज्ञानानां ज्ञानमुत्तमम् । यज्ज्ञात्वा मुनयः सर्वे परां सिद्धिमितो गताः ॥ १ ॥
Param bhooyah pravakshyaami jnaanaanaam jnaanamuttamam | Yajjnaatvaa munayah sarve paraam siddhimito gataah || 1 ||
इदं ज्ञानमुपाश्रित्य मम साधर्म्यमागताः । सर्गेऽपि नोपजायन्ते प्रलये न व्यथन्ति च ॥ २ ॥
Idam jnaanamupaashritya mama saadharmyamaagataah | Sarge'pi nopajaayante pralaye na vyathanti cha || 2 ||
मम योनिर्महद् ब्रह्म तस्मिन्गर्भं दधाम्यहम् । सम्भवः सर्वभूतानां ततो भवति भारत ॥ ३ ॥
Mama yonirmahad brahma tasmingarbham dadhaamyaham | Sambhavah sarvabhootaanaam tato bhavati bhaarata || 3 ||
सर्वयोनिषु कौन्तेय मूर्तयः सम्भवन्ति याः । तासां ब्रह्म महद्योनिरहं बीजप्रदः पिता ॥ ४ ॥
Sarvayonishu kaunteya moortayah sambhavanti yaah | Taasaam brahma mahadyoniraham beejapradah pitaa || 4 ||
सत्त्वं रजस्तम इति गुणाः प्रकृतिसम्भवाः । निबध्नन्ति महाबाहो देहे देहिनमव्ययम् ॥ ५ ॥
Sattvam rajastama iti gunaah prakrutisambhavaah | Nibadhnanti mahaabaaho dehe dehinamavyayam || 5 ||
तत्र सत्त्वं निर्मलत्वात्प्रकाशकमनामयम् । सुखसङ्गेन बध्नाति ज्ञानसङ्गेन चानघ ॥ ६ ॥
Tatra sattvam nirmalatvaatprakaashakamanaamayam | Sukhasangena badhnaati jnaanasangena chaanagha || 6 ||
रजो रागात्मकं विद्धि तृष्णासङ्गसमुद्भवम् । तन्निबध्नाति कौन्तेय कर्मसङ्गेन देहिनम् ॥ ७ ॥
Rajo raagaatmakam viddhi trushnaasangasamudbhavam | Tannibadhnaati kaunteya karmasangena dehinam || 7 ||
तमस्त्वज्ञानजं विद्धि मोहनं सर्वदेहिनाम् । प्रमादालस्यनिद्राभिस्तन्निबध्नाति भारत ॥ ८ ॥
Tamastvajnaanajam viddhi mohanam sarvadehinaam | Pramaadaalasyanidraabhistannibadhnaati bhaarata || 8 ||
सत्त्वं सुखे सञ्जयति रजः कर्मणि भारत । ज्ञानमावृत्य तु तमः प्रमादे सञ्जयत्युत ॥ ९ ॥
Sattvam sukhe sanjayati rajah karmani bhaarata | Jnaanamaavrutya tu tamah pramaade sanjayatyuta || 9 ||
रजस्तमश्चाभिभूय सत्त्वं भवति भारत । रजः सत्त्वं तमश्चैव तमः सत्त्वं रजस्तथा ॥ १० ॥
Rajastamashchaabhibhooya sattvam bhavati bhaarata | Rajah sattvam tamashchaiva tamah sattvam rajastathaa || 10 ||
सर्वद्वारेषु देहेऽस्मिन्प्रकाश उपजायते । ज्ञानं यदा तदा विद्याद्विवृद्धं सत्त्वमित्युत ॥ ११ ॥
Sarvadvaareshu dehe'sminprakaasha upajaayate | Jnaanam yadaa tadaa vidyaadvivruddham sattvamityuta || 11 ||
लोभः प्रवृत्तिरारम्भः कर्मणामशमः स्पृहा । रजस्येतानि जायन्ते विवृद्धे भरतर्षभ ॥ १२ ॥
Lobhah pravruttiraarambhah karmanaamashamah spruhaa | Rajasyetaani jaayante vivruddhe bharatarshabha || 12 ||
अप्रकाशोऽप्रवृत्तिश्च प्रमादो मोह एव च । तमस्येतानि जायन्ते विवृद्धे कुरुनन्दन ॥ १३ ॥
Aprakaasho'pravruttishcha pramaado moha eva cha | Tamasyetaani jaayante vivruddhe kurunandana || 13 ||
यदा सत्त्वे प्रवृद्धे तु प्रलयं याति देहभृत् । तदोत्तमविदां लोकानमलान्प्रतिपद्यते ॥ १४ ॥
Yadaa sattve pravruddhe tu pralayam yaati dehabhrut | Tadottamavidaam lokaanamalaanpratipadyate || 14 ||
रजसि प्रलयं गत्वा कर्मसङ्गिषु जायते । तथा प्रलीनस्तमसि मूढयोनिषु जायते ॥ १५ ॥
Rajasi pralayam gatvaa karmasangishu jaayate | Tathaa praleenastamasi moodhayonishu jaayate || 15 ||
कर्मणः सुकृतस्याहुः सात्त्विकं निर्मलं फलम् । रजसस्तु फलं दुःखमज्ञानं तमसः फलम् ॥ १६ ॥
Karmanah sukrutasyaahuh saattvikam nirmalam phalam | Rajasastu phalam duhkhamajnaanam tamasah phalam || 16 ||
सत्त्वात्सञ्जायते ज्ञानं रजसो लोभ एव च । प्रमादमोहौ तमसो भवतोऽज्ञानमेव च ॥ १७ ॥
Sattvaatsanjaayate jnaanam rajaso lobha eva cha | Pramaadamohau tamaso bhavato'jnaanameva cha || 17 ||
ऊर्ध्वं गच्छन्ति सत्त्वस्था मध्ये तिष्ठन्ति राजसाः । जघन्यगुणवृत्तिस्था अधो गच्छन्ति तामसाः ॥ १८ ॥
Oordhvam gachchhanti sattvasthaa madhye tishthanti raajasaah | Jaghanyagunavruttisthaa adho gachchhanti taamasaah || 18 ||
नान्यं गुणेभ्यः कर्तारं यदा द्रष्टानुपश्यति । गुणेभ्यश्च परं वेत्ति मद्भावं सोऽधिगच्छति ॥ १९ ॥
Naanyam gunebhyah kartaaram yadaa drashtaanupashyati | Gunebhyashcha param vetti madbhaavam so'dhigachchhati || 19 ||
गुणानेतानतीत्य त्रीन्देही देहसमुद्भवान् । जन्ममृत्युजरादुःखैर्विमुक्तोऽमृतमश्नुते ॥ २० ॥
Gunaanetaanateetya treendehee dehasamudbhavaan | Janmamrutyujaraaduhkhairvimukto'mrutamashnute || 20 ||
अर्जुन उवाच
Arjuna uvaacha
कैर्लिङ्गैस्त्रीन्गुणानेतानतीतो भवति प्रभो । किमाचारः कथं चैतांस्त्रीन्गुणानतिवर्तते ॥ २१ ॥
Kairlingaistreengunaanetaanateeto bhavati prabho | Kimaachaarah katham chaitaanstreengunaanativartate || 21 ||
श्रीभगवानुवाच
Shreebhagavaanuvaacha
प्रकाशं च प्रवृत्तिं च मोहमेव च पाण्डव । न द्वेष्टि सम्प्रवृत्तानि न निवृत्तानि काङ्क्षति ॥ २२ ॥
Prakaasham cha pravruttim cha mohameva cha paandava | Na dveshti sampravruttaani na nivruttaani kaankshati || 22 ||
उदासीनवदासीनो गुणैर्यो न विचाल्यते । गुणा वर्तन्त इत्येवं योऽवतिष्ठति नेङ्गते ॥ २३ ॥
Udaaseenavadaaseeno gunairyo na vichaalyate | Gunaa vartanta ityevam yo'vatishthati nengate || 23 ||
समदुःखसुखः स्वस्थः समलोष्टाश्मकाञ्चनः । तुल्यप्रियाप्रियो धीरस्तुल्यनिन्दात्मसंस्तुतिः ॥ २४ ॥
Samaduhkhasukhah svasthah samaloshtaashmakaanchanah | Tulyapriyaapriyo dheerastulyanindaatmasanstutih || 24 ||
मानापमानयोस्तुल्यस्तुल्यो मित्रारिपक्षयोः । सर्वारम्भपरित्यागी गुणातीतः स उच्यते ॥ २५ ॥
Maanaapamaanayostulyastulyo mitraaripakshayoh | Sarvaarambhaparityaagee gunaateetah sa uchyate || 25 ||
मां च योऽव्यभिचारेण भक्तियोगेन सेवते । स गुणान्समतीत्यैतान्ब्रह्मभूयाय कल्पते ॥ २६ ॥
Maam cha yo'vyabhichaarena bhaktiyogena sevate | Sa gunaansamateetyaitaanbrahmabhooyaaya kalpate || 26 ||
ब्रह्मणो हि प्रतिष्ठाहममृतस्याव्ययस्य च । शाश्वतस्य च धर्मस्य सुखस्यैकान्तिकस्य च ॥ २७ ॥
Brahmano hi pratishthaahamamrutasyaavyayasya cha | Shaashvatasya cha dharmasya sukhasyaikaantikasya cha || 27 ||
ॐ तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासूपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे गुणत्रयविभागयोगो नाम चतुर्दशोऽध्यायः ॥
Om tatsaditi shreemadbhagavadgeetaasoopanishatsu Brahmavidyaayaam yogashaastre shreekrushnaarjunasanvaade Gunatrayavibhaagayogo naama chaturdasho'dhyaayah ||