अर्जुन उवाच
Arjuna uvaacha
प्रकृतिं पुरुषं चैव क्षेत्रं क्षेत्रज्ञमेव च । एतद्वेदितुमिच्छामि ज्ञानं ज्ञेयं च केशव ॥ १ ॥
Prakrutim purusham chaiva kshetram kshetrajnameva cha | Etadveditumichchhaami jnaanam jneyam cha keshava || 1 ||
श्रीभगवानुवाच
Shreebhagavaanuvaacha
इदं शरीरं कौन्तेय क्षेत्रमित्यभिधीयते । एतद्यो वेत्ति तं प्राहुः क्षेत्रज्ञ इति तद्विदः ॥ २ ॥
Idam shareeram kaunteya kshetramityabhidheeyate | Etadyo vetti tam praahuh kshetrajna iti tadvidah || 2 ||
क्षेत्रज्ञं चापि मां विद्धि सर्वक्षेत्रेषु भारत । क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोर्ज्ञानं यत्तज्ज्ञानं मतं मम ॥ ३ ॥
Kshetrajnam chaapi maam viddhi sarvakshetreshu bhaarata | Kshetrakshetrajnayorjnaanam yattajjnaanam matam mama || 3 ||
तत्क्षेत्रं यच्च यादृक्च यद्विकारि यतश्च यत् । स च यो यत्प्रभावश्च तत्समासेन मे शृणु ॥ ४ ॥
Tatkshetram yachcha yaadrukcha yadvikaari yatashcha yat | Sa cha yo yatprabhaavashcha tatsamaasena me shrunu || 4 ||
ऋषिभिर्बहुधा गीतं छन्दोभिर्विविधैः पृथक् । ब्रह्मसूत्रपदैश्चैव हेतुमद्भिर्विनिश्चितैः ॥ ५ ॥
Rushibhirbahudhaa geetam chhandobhirvividhaih pruthak | Brahmasootrapadaishchaiva hetumadbhirvinishchitaih || 5 ||
महाभूतान्यहङ्कारो बुद्धिरव्यक्तमेव च । इन्द्रियाणि दशैकं च पञ्च चेन्द्रियगोचराः ॥ ६ ॥
Mahaabhootaanyahankaaro buddhiravyaktameva cha | Indriyaani dashaikam cha pancha chendriyagocharaah || 6 ||
इच्छा द्वेषः सुखं दुःखं सङ्घातश्चेतना धृतिः । एतत्क्षेत्रं समासेन सविकारमुदाहृतम् ॥ ७ ॥
Ichchhaa dveshah sukham duhkham sanghaatashchetanaa dhrutih | Etatkshetram samaasena savikaaramudaahrutam || 7 ||
अमानित्वमदम्भित्वमहिंसा क्षान्तिरार्जवम् । आचार्योपासनं शौचं स्थैर्यमात्मविनिग्रहः ॥ ८ ॥
Amaanitvamadambhitvamahinsaa kshaantiraarjavam | Aachaaryopaasanam shaucham sthairyamaatmavinigrahah || 8 ||
इन्द्रियार्थेषु वैराग्यमनहङ्कार एव च । जन्ममृत्युजराव्याधिदुःखदोषानुदर्शनम् ॥ ९ ॥
Indriyaartheshu vairaagyamanahankaara eva cha | Janmamrutyujaraavyaadhiduhkhadoshaanudarshanam || 9 ||
असक्तिरनभिष्वङ्गः पुत्रदारगृहादिषु । नित्यं च समचित्तत्वमिष्टानिष्टोपपत्तिषु ॥ १० ॥
Asaktiranabhishvangah putradaaragruhaadishu | Nityam cha samachittatvamishtaanishtopapattishu || 10 ||
मयि चानन्ययोगेन भक्तिरव्यभिचारिणी । विविक्तदेशसेवित्वमरतिर्जनसंसदि ॥ ११ ॥
Mayi chaananyayogena bhaktiravyabhichaarinee | Viviktadeshasevitvamaratirjanasansadi || 11 ||
अध्यात्मज्ञाननित्यत्वं तत्त्वज्ञानार्थदर्शनम् । एतज्ज्ञानमिति प्रोक्तमज्ञानं यदतोऽन्यथा ॥ १२ ॥
Adhyaatmajnaananityatvam tattvajnaanaarthadarshanam | Etajjnaanamiti proktamajnaanam yadato'nyathaa || 12 ||
ज्ञेयं यत्तत्प्रवक्ष्यामि यज्ज्ञात्वामृतमश्नुते । अनादिमत्परं ब्रह्म न सत्तन्नासदुच्यते ॥ १३ ॥
Jneyam yattatpravakshyaami yajjnaatvaamrutamashnute | Anaadimatparam brahma na sattannaasaduchyate || 13 ||
सर्वतः पाणिपादं तत्सर्वतोऽक्षिशिरोमुखम् । सर्वतः श्रुतिमल्लोके सर्वमावृत्य तिष्ठति ॥ १४ ॥
Sarvatah paanipaadam tatsarvato'kshishiromukham | Sarvatah shrutimalloke sarvamaavrutya tishthati || 14 ||
सर्वेन्द्रियगुणाभासं सर्वेन्द्रियविवर्जितम् । असक्तं सर्वभृच्चैव निर्गुणं गुणभोक्तृ च ॥ १५ ॥
Sarvendriyagunaabhaasam sarvendriyavivarjitam | Asaktam sarvabhruchchaiva nirgunam gunabhoktru cha || 15 ||
बहिरन्तश्च भूतानामचरं चरमेव च । सूक्ष्मत्वात्तदविज्ञेयं दूरस्थं चान्तिके च तत् ॥ १६ ॥
Bahirantashcha bhootaanaamacharam charameva cha | Sookshmatvaattadavijneyam doorastham chaantike cha tat || 16 ||
अविभक्तं च भूतेषु विभक्तमिव च स्थितम् । भूतभर्तृ च तज्ज्ञेयं ग्रसिष्णु प्रभविष्णु च ॥ १७ ॥
Avibhaktam cha bhooteshu vibhaktamiva cha sthitam | Bhootabhartru cha tajjneyam grasishnu prabhavishnu cha || 17 ||
ज्योतिषामपि तज्ज्योतिस्तमसः परमुच्यते । ज्ञानं ज्ञेयं ज्ञानगम्यं हृदि सर्वस्य विष्ठितम् ॥ १८ ॥
Jyotishaamapi tajjyotistamasah paramuchyate | Jnaanam jneyam jnaanagamyam hrudi sarvasya vishthitam || 18 ||
इति क्षेत्रं तथा ज्ञानं ज्ञेयं चोक्तं समासतः । मद्भक्त एतद्विज्ञाय मद्भावायोपपद्यते ॥ १९ ॥
Iti kshetram tathaa jnaanam jneyam choktam samaasatah | Madbhakta etadvijnaaya madbhaavaayopapadyate || 19 ||
प्रकृतिं पुरुषं चैव विद्ध्यनादी उभावपि । विकारांश्च गुणांश्चैव विद्धि प्रकृतिसम्भवान् ॥ २० ॥
Prakrutim purusham chaiva viddhyanaadee ubhaavapi | Vikaaraanshcha gunaanshchaiva viddhi prakrutisambhavaan || 20 ||
कार्यकारणकर्तृत्वे हेतुः प्रकृतिरुच्यते । पुरुषः सुखदुःखानां भोक्तृत्वे हेतुरुच्यते ॥ २१ ॥
Kaaryakaaranakartrutve hetuh prakrutiruchyate | Purushah sukhaduhkhaanaam bhoktrutve heturuchyate || 21 ||
पुरुषः प्रकृतिस्थो हि भुङ्क्ते प्रकृतिजान्गुणान् । कारणं गुणसङ्गोऽस्य सदसद्योनिजन्मसु ॥ २२ ॥
Purushah prakrutistho hi bhunkte prakrutijaangunaan | Kaaranam gunasango'sya sadasadyonijanmasu || 22 ||
उपद्रष्टानुमन्ता च भर्ता भोक्ता महेश्वरः । परमात्मेति चाप्युक्तो देहेऽस्मिन्पुरुषः परः ॥ २३ ॥
Upadrashtaanumantaa cha bhartaa bhoktaa maheshvarah | Paramaatmeti chaapyukto dehe'sminpurushah parah || 23 ||
य एवं वेत्ति पुरुषं प्रकृतिं च गुणैः सह । सर्वथा वर्तमानोऽपि न स भूयोऽभिजायते ॥ २४ ॥
Ya evam vetti purusham prakrutim cha gunaih saha | Sarvathaa vartamaano'pi na sa bhooyo'bhijaayate || 24 ||
ध्यानेनात्मनि पश्यन्ति केचिदात्मानमात्मना । अन्ये साङ्ख्येन योगेन कर्मयोगेन चापरे ॥ २५ ॥
Dhyaanenaatmani pashyanti kechidaatmaanamaatmanaa | Anye saankhyena yogena karmayogena chaapare || 25 ||
अन्ये त्वेवमजानन्तः श्रुत्वान्येभ्य उपासते । तेऽपि चातितरन्त्येव मृत्युं श्रुतिपरायणाः ॥ २६ ॥
Anye tvevamajaanantah shrutvaanyebhya upaasate | Te'pi chaatitarantyeva mrutyum shrutiparaayanaah || 26 ||
यावत्सञ्जायते किञ्चित्सत्त्वं स्थावरजङ्गमम् । क्षेत्रक्षेत्रज्ञसंयोगात्तद्विद्धि भरतर्षभ ॥ २७ ॥
Yaavatsanjaayate kinchitsattvam sthaavarajangamam | Kshetrakshetrajnasanyogaattadviddhi bharatarshabha || 27 ||
समं सर्वेषु भूतेषु तिष्ठन्तं परमेश्वरम् । विनश्यत्स्वविनश्यन्तं यः पश्यति स पश्यति ॥ २८ ॥
Samam sarveshu bhooteshu tishthantam parameshvaram | Vinashyatsvavinashyantam yah pashyati sa pashyati || 28 ||
समं पश्यन्हि सर्वत्र समवस्थितमीश्वरम् । न हिनस्त्यात्मनात्मानं ततो याति परां गतिम् ॥ २९ ॥
Samam pashyanhi sarvatra samavasthitameeshvaram | Na hinastyaatmanaatmaanam tato yaati paraam gatim || 29 ||
प्रकृत्यैव च कर्माणि क्रियमाणानि सर्वशः । यः पश्यति तथात्मानमकर्तारं स पश्यति ॥ ३० ॥
Prakrutyaiva cha karmaani kriyamaanaani sarvashah | Yah pashyati tathaatmaanamakartaaram sa pashyati || 30 ||
यदा भूतपृथग्भावमेकस्थमनुपश्यति । तत एव च विस्तारं ब्रह्म सम्पद्यते तदा ॥ ३१ ॥
Yadaa bhootapruthagbhaavamekasthamanupashyati | Tata eva cha vistaaram brahma sampadyate tadaa || 31 ||
अनादित्वान्निर्गुणत्वात्परमात्मायमव्ययः । शरीरस्थोऽपि कौन्तेय न करोति न लिप्यते ॥ ३२ ॥
Anaaditvaannirgunatvaatparamaatmaayamavyayah | Shareerastho'pi kaunteya na karoti na lipyate || 32 ||
यथा सर्वगतं सौक्ष्म्यादाकाशं नोपलिप्यते । सर्वत्रावस्थितो देहे तथात्मा नोपलिप्यते ॥ ३३ ॥
Yathaa sarvagatam saukshmyaadaakaasham nopalipyate | Sarvatraavasthito dehe tathaatmaa nopalipyate || 33 ||
यथा प्रकाशयत्येकः कृत्स्नं लोकमिमं रविः । क्षेत्रं क्षेत्री तथा कृत्स्नं प्रकाशयति भारत ॥ ३४ ॥
Yathaa prakaashayatyekah krutsnam lokamimam ravih | Kshetram kshetree tathaa krutsnam prakaashayati bhaarata || 34 ||
क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोरेवमन्तरं ज्ञानचक्षुषा । भूतप्रकृतिमोक्षं च ये विदुर्यान्ति ते परम् ॥ ३५ ॥
Kshetrakshetrajnayorevamantaram jnaanachakshushaa | Bhootaprakrutimoksham cha ye viduryaanti te param || 35 ||
ॐ तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासूपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे क्षेत्रक्षेत्रज्ञविभागयोगो नाम त्रयोदशोऽध्यायः ॥
Om tatsaditi shreemadbhagavadgeetaasoopanishatsu Brahmavidyaayaam yogashaastre shreekrushnaarjunasanvaade Kshetrakshetrajnavibhaagayogo naama trayodasho'dhyaayah ||