श्रीभगवानुवाच
Shreebhagavaanuvaacha
भूय एव महाबाहो शृणु मे परमं वचः । यत्तेऽहं प्रीयमाणाय वक्ष्यामि हितकाम्यया ॥ १ ॥
Bhooya eva mahaabaaho shrunu me paramam vachah | Yatte'ham preeyamaanaaya vakshyaami hitakaamyayaa || 1 ||
न मे विदुः सुरगणाः प्रभवं न महर्षयः । अहमादिर्हि देवानां महर्षीणां च सर्वशः ॥ २ ॥
Na me viduh suraganaah prabhavam na maharshayah | Ahamaadirhi devaanaam maharsheenaam cha sarvashah || 2 ||
यो मामजमनादिं च वेत्ति लोकमहेश्वरम् । असम्मूढः स मर्त्येषु सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ ३ ॥
Yo maamajamanaadim cha vetti lokamaheshvaram | Asammoodhah sa martyeshu sarvapaapaih pramuchyate || 3 ||
बुद्धिर्ज्ञानमसंमोहः क्षमा सत्यं दमः शमः । सुखं दुःखं भवोऽभावो भयं चाभयमेव च ॥ ४ ॥
Buddhirjnaanamasammohah kshamaa satyam damah shamah | Sukham duhkham bhavo'bhaavo bhayam chaabhayameva cha || 4 ||
अहिंसा समता तुष्टिस्तपो दानं यशोऽयशः । भवन्ति भावा भूतानां मत्त एव पृथग्विधाः ॥ ५ ॥
Ahinsaa samataa tushtistapo daanam yasho'yashah | Bhavanti bhaavaa bhootaanaam matta eva pruthagvidhaah || 5 ||
महर्षयः सप्त पूर्वे चत्वारो मनवस्तथा । मद्भावा मानसा जाता येषां लोक इमाः प्रजाः ॥ ६ ॥
Maharshayah sapta poorve chatvaaro manavastathaa | Madbhaavaa maanasaa jaataa yeshaam loka imaah prajaah || 6 ||
एतां विभूतिं योगं च मम यो वेत्ति तत्त्वतः । सोऽविकम्पेन योगेन युज्यते नात्र संशयः ॥ ७ ॥
Etaam vibhootim yogam cha mama yo vetti tattvatah | So'vikampena yogena yujyate naatra sanshayah || 7 ||
अहं सर्वस्य प्रभवो मत्तः सर्वं प्रवर्तते । इति मत्वा भजन्ते मां बुधा भावसमन्विताः ॥ ८ ॥
Aham sarvasya prabhavo mattah sarvam pravartate | Iti matvaa bhajante maam budhaa bhaavasamanvitaah || 8 ||
मच्चित्ता मद्गतप्राणा बोधयन्तः परस्परम् । कथयन्तश्च मां नित्यं तुष्यन्ति च रमन्ति च ॥ ९ ॥
Machchittaa madgatapraanaa bodhayantah parasparam | Kathayantashcha maam nityam tushyanti cha ramanti cha || 9 ||
तेषां सततयुक्तानां भजतां प्रीतिपूर्वकम् । ददामि बुद्धियोगं तं येन मामुपयान्ति ते ॥ १० ॥
Teshaam satatayuktaanaam bhajataam preetipoorvakam | Dadaami buddhiyogam tam yena maamupayaanti te || 10 ||
तेषामेवानुकम्पार्थमहमज्ञानजं तमः । नाशयाम्यात्मभावस्थो ज्ञानदीपेन भास्वता ॥ ११ ॥
Teshaamevaanukampaarthamahamajnaanajam tamah | Naashayaamyaatmabhaavastho jnaanadeepena bhaasvataa || 11 ||
अर्जुन उवाच
Arjuna uvaacha
परं ब्रह्म परं धाम पवित्रं परमं भवान् । पुरुषं शाश्वतं दिव्यमादिदेवमजं विभुम् ॥ १२ ॥
Param brahma param dhaama pavitram paramam bhavaan | Purusham shaashvatam divyamaadidevamajam vibhum || 12 ||
आहुस्त्वामृषयः सर्वे देवर्षिर्नारदस्तथा । असितो देवलो व्यासः स्वयं चैव ब्रवीषि मे ॥ १३ ॥
Aahustvaamrushayah sarve devarshirnaaradastathaa | Asito devalo vyaasah svayam chaiva braveeshi me || 13 ||
सर्वमेतदृतं मन्ये यन्मां वदसि केशव । न हि ते भगवन्व्यक्तिं विदुर्देवा न दानवाः ॥ १४ ॥
Sarvametadrutam manye yanmaam vadasi keshava | Na hi te bhagavanvyaktim vidurdevaa na daanavaah || 14 ||
स्वयमेवात्मनात्मानं वेत्थ त्वं पुरुषोत्तम । भूतभावन भूतेश देवदेव जगत्पते ॥ १५ ॥
Svayamevaatmanaatmaanam vettha tvam purushottama | Bhootabhaavana bhootesha devadeva jagatpate || 15 ||
वक्तुमर्हस्यशेषेण दिव्या ह्यात्मविभूतयः । याभिर्विभूतिभिर्लोकानिमांस्त्वं व्याप्य तिष्ठसि ॥ १६ ॥
Vaktumarhasyasheshena divyaa hyaatmavibhootayah | Yaabhirvibhootibhirlokaanimaanstvam vyaapya tishthasi || 16 ||
कथं विद्यामहं योगिंस्त्वां सदा परिचिन्तयन् । केषु केषु च भावेषु चिन्त्योऽसि भगवन्मया ॥ १७ ॥
Katham vidyaamaham yoginstvaam sadaa parichintayan | Keshu keshu cha bhaaveshu chintyo'si bhagavanmayaa || 17 ||
विस्तरेणात्मनो योगं विभूतिं च जनार्दन । भूयः कथय तृप्तिर्हि शृण्वतो नास्ति मेऽमृतम् ॥ १८ ॥
Vistarenaatmano yogam vibhootim cha janaardana | Bhooyah kathaya truptirhi shrunvato naasti me'mrutam || 18 ||
श्रीभगवानुवाच
Shreebhagavaanuvaacha
हन्त ते कथयिष्यामि दिव्या ह्यात्मविभूतयः । प्राधान्यतः कुरुश्रेष्ठ नास्त्यन्तो विस्तरस्य मे ॥ १९ ॥
Hanta te kathayishyaami divyaa hyaatmavibhootayah | Praadhaanyatah kurushreshtha naastyanto vistarasya me || 19 ||
अहमात्मा गुडाकेश सर्वभूताशयस्थितः । अहमादिश्च मध्यं च भूतानामन्त एव च ॥ २० ॥
Ahamaatmaa gudaakesha sarvabhootaashayasthitah | Ahamaadishcha madhyam cha bhootaanaamanta eva cha || 20 ||
आदित्यानामहं विष्णुर्ज्योतिषां रविरंशुमान् । मरीचिर्मरुतामस्मि नक्षत्राणामहं शशी ॥ २१ ॥
Aadityaanaamaham vishnurjyotishaam raviranshumaan | Mareechirmarutaamasmi nakshatraanaamaham shashee || 21 ||
वेदानां सामवेदोऽस्मि देवानामस्मि वासवः । इन्द्रियाणां मनश्चास्मि भूतानामस्मि चेतना ॥ २२ ॥
Vedaanaam saamavedo'smi devaanaamasmi vaasavah | Indriyaanaam manashchaasmi bhootaanaamasmi chetanaa || 22 ||
रुद्राणां शङ्करश्चास्मि वित्तेशो यक्षरक्षसाम् । वसूनां पावकश्चास्मि मेरुः शिखरिणामहम् ॥ २३ ॥
Rudraanaam shankarashchaasmi vittesho yaksharakshasaam | Vasoonaam paavakashchaasmi meruh shikharinaamaham || 23 ||
पुरोधसां च मुख्यं मां विद्धि पार्थ बृहस्पतिम् । सेनानीनामहं स्कन्दः सरसामस्मि सागरः ॥ २४ ॥
Purodhasaam cha mukhyam maam viddhi paartha bruhaspatim | Senaaneenaamaham skandah sarasaamasmi saagarah || 24 ||
महर्षीणां भृगुरहं गिरामस्म्येकमक्षरम् । यज्ञानां जपयज्ञोऽस्मि स्थावराणां हिमालयः ॥ २५ ॥
Maharsheenaam bhruguraham giraamasmyekamaksharam | Yajnaanaam japayajno'smi sthaavaraanaam himaalayah || 25 ||
अश्वत्थः सर्ववृक्षाणां देवर्षीणां च नारदः । गन्धर्वाणां चित्ररथः सिद्धानां कपिलो मुनिः ॥ २६ ॥
Ashvatthah sarvavrukshaanaam devarsheenaam cha naaradah | Gandharvaanaam chitrarathah siddhaanaam kapilo munih || 26 ||
उच्चैःश्रवसमश्वानां विद्धि माममृतोद्भवम् । ऐरावतं गजेन्द्राणां नराणां च नराधिपम् ॥ २७ ॥
Uchchaihshravasamashvaanaam viddhi maamamrutodbhavam | Airaavatam gajendraanaam naraanaam cha naraadhipam || 27 ||
आयुधानामहं वज्रं धेनूनामस्मि कामधुक् । प्रजनश्चास्मि कन्दर्पः सर्पाणामस्मि वासुकिः ॥ २८ ॥
Aayudhaanaamaham vajram dhenoonaamasmi kaamadhuk | Prajanashchaasmi kandarpah sarpaanaamasmi vaasukih || 28 ||
अनन्तश्चास्मि नागानां वरुणो यादसामहम् । पितॄणामर्यमा चास्मि यमः संयमतामहम् ॥ २९ ॥
Anantashchaasmi naagaanaam varuno yaadasaamaham | Pitroonaamaryamaa chaasmi yamah sanyamataamaham || 29 ||
प्रह्लादश्चास्मि दैत्यानां कालः कलयतामहम् । मृगाणां च मृगेन्द्रोऽहं वैनतेयश्च पक्षिणाम् ॥ ३० ॥
Prahlaadashchaasmi daityaanaam kaalah kalayataamaham | Mrugaanaam cha mrugendro'ham vainateyashcha pakshinaam || 30 ||
पवनः पवतामस्मि रामः शस्त्रभृतामहम् । झषाणां मकरश्चास्मि स्रोतसामस्मि जाह्नवी ॥ ३१ ॥
Pavanah pavataamasmi raamah shastrabhrutaamaham | Jhashaanaam makarashchaasmi srotasaamasmi jaahnavee || 31 ||
सर्गाणामादिरन्तश्च मध्यं चैवाहमर्जुन । अध्यात्मविद्या विद्यानां वादः प्रवदतामहम् ॥ ३२ ॥
Sargaanaamaadirantashcha madhyam chaivaahamarjuna | Adhyaatmavidyaa vidyaanaam vaadah pravadataamaham || 32 ||
अक्षराणामकारोऽस्मि द्वन्द्वः सामासिकस्य च । अहमेवाक्षयः कालो धाताहं विश्वतोमुखः ॥ ३३ ॥
Aksharaanaamakaaro'smi dvandvah saamaasikasya cha | Ahamevaakshayah kaalo dhaataaham vishvatomukhah || 33 ||
मृत्युः सर्वहरश्चाहमुद्भवश्च भविष्यताम् । कीर्तिः श्रीर्वाक्च नारीणां स्मृतिर्मेधा धृतिः क्षमा ॥ ३४ ॥
Mrutyuh sarvaharashchaahamudbhavashcha bhavishyataam | Keertih shreervaakcha naareenaam smrutirmedhaa dhrutih kshamaa || 34 ||
बृहत्साम तथा साम्नां गायत्री छन्दसामहम् । मासानां मार्गशीर्षोऽहमृतूनां कुसुमाकरः ॥ ३५ ॥
Bruhatsaama tathaa saamnaam gaayatree chhandasaamaham | Maasaanaam maargasheersho'hamrutoonaam kusumaakarah || 35 ||
द्यूतं छलयतामस्मि तेजस्तेजस्विनामहम् । जयोऽस्मि व्यवसायोऽस्मि सत्त्वं सत्त्ववतामहम् ॥ ३६ ॥
Dyootam chhalayataamasmi tejastejasvinaamaham | Jayo'smi vyavasaayo'smi sattvam sattvavataamaham || 36 ||
वृष्णीनां वासुदेवोऽस्मि पाण्डवानां धनंजयः । मुनीनामप्यहं व्यासः कवीनामुशना कविः ॥ ३७ ॥
Vrushneenaam vaasudevo'smi paandavaanaam dhananjayah | Muneenaamapyaham vyaasah kaveenaamushanaa kavih || 37 ||
दण्डो दमयतामस्मि नीतिरस्मि जिगीषताम् । मौनं चैवास्मि गुह्यानां ज्ञानं ज्ञानवतामहम् ॥ ३८ ॥
Dando damayataamasmi neetirasmi jigeeshataam | Maunam chaivaasmi guhyaanaam jnaanam jnaanavataamaham || 38 ||
यच्चापि सर्वभूतानां बीजं तदहमर्जुन । न तदस्ति विना यत्स्यान्मया भूतं चराचरम् ॥ ३९ ॥
Yachchaapi sarvabhootaanaam beejam tadahamarjuna | Na tadasti vinaa yatsyaanmayaa bhootam charaacharam || 39 ||
नान्तोऽस्ति मम दिव्यानां विभूतीनां परन्तप । एष तूद्देशतः प्रोक्तो विभूतेर्विस्तरो मया ॥ ४० ॥
Naanto'sti mama divyaanaam vibhooteenaam parantapa | Esha tooddeshatah prokto vibhootervistaro mayaa || 40 ||
यद्यद्विभूतिमत्सत्त्वं श्रीमदूर्जितमेव वा । तत्तदेवावगच्छ त्वं मम तेजोंऽशसंभवम् ॥ ४१ ॥
Yadyadvibhootimatsattvam shreemadoorjitameva vaa | Tattadevaavagachchha tvam mama tejon'shasambhavam || 41 ||
अथवा बहुनैतेन किं ज्ञातेन तवार्जुन । विष्टभ्याहमिदं कृत्स्नमेकांशेन स्थितो जगत् ॥ ४२ ॥
Athavaa bahunaitena kim jnaatena tavaarjuna | Vishtabhyaahamidam krutsnamekaanshena sthito jagat || 42 ||
ॐ तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासूपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे विभूतियोगो नाम दशमोऽध्यायः ॥
Om tatsaditi shreemadbhagavadgeetaasoopanishatsu brahmavidyaayaam yogashaastre Shreekrushnaarjunasanvaade vibhootiyogo naama dashamo'dhyaayah ||