अर्जुन उवाच
Arjuna uvaacha
मदनुग्रहाय परमं गुह्यमध्यात्मसंज्ञितम् । यत्त्वयोक्तं वचस्तेन मोहोऽयं विगतो मम ॥ १ ॥
Madanugrahaaya paramam guhyamadhyaatmasanjnitam | Yattvayoktam vachastena moho'yam vigato mama || 1 ||
भवाप्ययौ हि भूतानां श्रुतौ विस्तरशो मया । त्वत्तः कमलपत्राक्ष माहात्म्यमपि चाव्ययम् ॥ २ ॥
Bhavaapyayau hi bhootaanaam shrutau vistarasho mayaa | Tvattah kamalapatraaksha maahaatmyamapi chaavyayam || 2 ||
एवमेतद्यथात्थ त्वमात्मानं परमेश्वर । द्रष्टुमिच्छामि ते रूपमैश्वरं पुरुषोत्तम ॥ ३ ॥
Evametadyathaattha tvamaatmaanam parameshvara | Drashtumichchhaami te roopamaishvaram purushottama || 3 ||
मन्यसे यदि तच्छक्यं मया द्रष्टुमिति प्रभो । योगेश्वर ततो मे त्वं दर्शयात्मानमव्ययम् ॥ ४ ॥
Manyase yadi tachchhakyam mayaa drashtumiti prabho | Yogeshvara tato me tvam darshayaatmaanamavyayam || 4 ||
श्रीभगवानुवाच
Shreebhagavaanuvaacha
पश्य मे पार्थ रूपाणि शतशोऽथ सहस्रशः । नानाविधानि दिव्यानि नानावर्णाकृतीनि च ॥ ५ ॥
Pashya me paartha roopaani shatasho'tha sahasrashah | Naanaavidhaani divyaani naanaavarnaakruteeni cha || 5 ||
पश्यादित्यान्वसून्रुद्रानश्विनौ मरुतस्तथा । बहून्यदृष्टपूर्वाणि पश्याश्चर्याणि भारत ॥ ६ ॥
Pashyaadityaanvasoonrudraanashvinau marutastathaa | Bahoonyadrushtapoorvaani pashyaashcharyaani bhaarata || 6 ||
इहैकस्थं जगत्कृत्स्नं पश्याद्य सचराचरम् । मम देहे गुडाकेश यच्चान्यद् द्रष्टुमिच्छसि ॥ ७ ॥
Ihaikastham jagatkrutsnam pashyaadya sacharaacharam | Mama dehe gudaakesha yachchaanyad drashtumichchhasi || 7 ||
न तु मां शक्यसे द्रष्टुमनेनैव स्वचक्षुषा । दिव्यं ददामि ते चक्षुः पश्य मे योगमैश्वरम् ॥ ८ ॥
Na tu maam shakyase drashtumanenaiva svachakshushaa | Divyam dadaami te chakshuh pashya me yogamaishvaram || 8 ||
सञ्जय उवाच
Sanjaya uvaacha
एवमुक्त्वा ततो राजन्महायोगेश्वरो हरिः । दर्शयामास पार्थाय परमं रूपमैश्वरम् ॥ ९ ॥
Evamuktvaa tato raajanmahaayogeshvaro harih | Darshayaamaasa paarthaaya paramam roopamaishvaram || 9 ||
अनेकवक्त्रनयनमनेकाद्भुतदर्शनम् । अनेकदिव्याभरणं दिव्यानेकोद्यतायुधम् ॥ १० ॥
Anekavaktranayanamanekaadbhutadarshanam | Anekadivyaabharanam divyaanekodyataayudham || 10 ||
दिव्यमाल्याम्बरधरं दिव्यगन्धानुलेपनम् । सर्वाश्चर्यमयं देवमनन्तं विश्वतोमुखम् ॥ ११ ॥
Divyamaalyaambaradharam divyagandhaanulepanam | Sarvaashcharyamayam devamanantam vishvatomukham || 11 ||
दिवि सूर्यसहस्रस्य भवेद्युगपदुत्थिता । यदि भाः सदृशी सा स्याद्भासस्तस्य महात्मनः ॥ १२ ॥
Divi sooryasahasrasya bhavedyugapadutthitaa | Yadi bhaah sadrushee saa syaadbhaasastasya mahaatmanah || 12 ||
तत्रैकस्थं जगत्कृत्स्नं प्रविभक्तमनेकधा । अपश्यद्देवदेवस्य शरीरे पाण्डवस्तदा ॥ १३ ॥
Tatraikastham jagatkrutsnam pravibhaktamanekadhaa | Apashyaddevadevasya shareere paandavastadaa || 13 ||
ततः स विस्मयाविष्टो हृष्टरोमा धनञ्जयः । प्रणम्य शिरसा देवं कृताञ्जलिरभाषत ॥ १४ ॥
Tatah sa vismayaavishto hrushtaromaa dhananjayah | Pranamya shirasaa devam krutaanjalirabhaashata || 14 ||
अर्जुन उवाच
Arjuna uvaacha
पश्यामि देवांस्तव देव देहे सर्वांस्तथा भूतविशेषसङ्घान् । ब्रह्माणमीशं कमलासनस्थ- मृषींश्च सर्वानुरगांश्च दिव्यान् ॥ १५ ॥
Pashyaami devaanstava deva dehe Sarvaanstathaa bhootavisheshasanghaan | Brahmaanameesham kamalaasanastha- Mrusheenshcha sarvaanuragaanshcha divyaan || 15 ||
अनेकबाहूदरवक्त्रनेत्रं पश्यामि त्वां सर्वतोऽनन्तरूपम् । नान्तं न मध्यं न पुनस्तवादिं पश्यामि विश्वेश्वर विश्वरूप ॥ १६ ॥
Anekabaahoodaravaktranetram Pashyaami tvaam sarvato'nantaroopam | Naantam na madhyam na punastavaadim Pashyaami vishveshvara vishvaroopa || 16 ||
किरीटिनं गदिनं चक्रिणं च तेजोराशिं सर्वतो दीप्तिमन्तम् । पश्यामि त्वां दुर्निरीक्ष्यं समन्ता- द्दीप्तानलार्कद्युतिमप्रमेयम् ॥ १७ ॥
Kireetinam gadinam chakrinam cha Tejoraashim sarvato deeptimantam | Pashyaami tvaam durnireekshyam samantaa- Ddeeptaanalaarkadyutimaprameyam || 17 ||
त्वमक्षरं परमं वेदितव्यं त्वमस्य विश्वस्य परं निधानम् । त्वमव्ययः शाश्वतधर्मगोप्ता सनातनस्त्वं पुरुषो मतो मे ॥ १८ ॥
Tvamaksharam paramam veditavyam Tvamasya vishvasya param nidhaanam | Tvamavyayah shaashvatadharmagoptaa Sanaatanastvam purusho mato me || 18 ||
अनादिमध्यान्तमनन्तवीर्य- मनन्तबाहुं शशिसूर्यनेत्रम् । पश्यामि त्वां दीप्तहुताशवक्त्रं स्वतेजसा विश्वमिदं तपन्तम् ॥ १९ ॥
Anaadimadhyaantamanantaveerya- Manantabaahum shashisooryanetram | Pashyaami tvaam deeptahutaashavaktram Svatejasaa vishvamidam tapantam || 19 ||
द्यावापृथिव्योरिदमन्तरं हि व्याप्तं त्वयैकेन दिशश्च सर्वाः । दृष्ट्वाद्भुतं रूपमुग्रं तवेदं लोकत्रयं प्रव्यथितं महात्मन् ॥ २० ॥
Dyaavaapruthivyoridamantaram hi Vyaaptam tvayaikena dishashcha sarvaah | Drushtvaadbhutam roopamugram tavedam Lokatrayam pravyathitam mahaatman || 20 ||
अमी हि त्वां सुरसङ्घा विशन्ति केचिद्भीताः प्राञ्जलयो गृणन्ति । स्वस्तीत्युक्त्वा महर्षिसिद्धसङ्घाः स्तुवन्ति त्वां स्तुतिभिः पुष्कलाभिः ॥ २१ ॥
Amee hi tvaam surasanghaa vishanti Kechidbheetaah praanjalayo grunanti | Svasteetyuktvaa maharshisiddhasanghaah Stuvanti tvaam stutibhih pushkalaabhih || 21 ||
रुद्रादित्या वसवो ये च साध्या विश्वेऽश्विनौ मरुतश्चोष्मपाश्च । गन्धर्वयक्षासुरसिद्धसङ्घा वीक्षन्ते त्वां विस्मिताश्चैव सर्वे ॥ २२ ॥
Rudraadityaa vasavo ye cha saadhyaa Vishve'shvinau marutashchoshmapaashcha | Gandharvayakshaasurasiddhasanghaa Veekshante tvaam vismitaashchaiva sarve || 22 ||
रूपं महत्ते बहुवक्त्रनेत्रं महाबाहो बहुबाहूरुपादम् । बहूदरं बहुदंष्ट्राकरालं दृष्ट्वा लोकाः प्रव्यथितास्तथाहम् ॥ २३ ॥
Roopam mahatte bahuvaktranetram Mahaabaaho bahubaahoorupaadam | Bahoodaram bahudanshtraakaraalam Drushtvaa lokaah pravyathitaastathaaham || 23 ||
नभःस्पृशं दीप्तमनेकवर्णं व्यात्ताननं दीप्तविशालनेत्रम् । दृष्ट्वा हि त्वां प्रव्यथितान्तरात्मा धृतिं न विन्दामि शमं च विष्णो ॥ २४ ॥
Nabhahsprusham deeptamanekavarnam Vyaattaananam deeptavishaalanetram | Drushtvaa hi tvaam pravyathitaantaraatmaa Dhrutim na vindaami shamam cha vishno || 24 ||
दंष्ट्राकरालानि च ते मुखानि दृष्ट्वैव कालानलसन्निभानि । दिशो न जाने न लभे च शर्म प्रसीद देवेश जगन्निवास ॥ २५ ॥
Danshtraakaraalaani cha te mukhaani Drushtvaiva kaalaanalasannibhaani | Disho na jaane na labhe cha sharma Praseeda devesha jagannivaasa || 25 ||
अमी च त्वां धृतराष्ट्रस्य पुत्राः सर्वे सहैवावनिपालसङ्घैः । भीष्मो द्रोणः सूतपुत्रस्तथासौ सहास्मदीयैरपि योधमुख्यैः ॥ २६ ॥
Amee cha tvaam dhrutaraashtrasya putraah Sarve sahaivaavanipaalasanghaih | Bheeshmo dronah sootaputrastathaasau Sahaasmadeeyairapi yodhamukhyaih || 26 ||
वक्त्राणि ते त्वरमाणा विशन्ति दंष्ट्राकरालानि भयानकानि । केचिद्विलग्ना दशनान्तरेषु संदृश्यन्ते चूर्णितैरुत्तमाङ्गैः ॥ २७ ॥
Vaktraani te tvaramaanaa vishanti Danshtraakaraalaani bhayaanakaani | Kechidvilagnaa dashanaantareshu Sandrushyante choornitairuttamaangaih || 27 ||
यथा नदीनां बहवोऽम्बुवेगाः समुद्रमेवाभिमुखा द्रवन्ति । तथा तवामी नरलोकवीरा विशन्ति वक्त्राण्यभिविज्वलन्ति ॥ २८ ॥
Yathaa nadeenaam bahavo'mbuvegaah Samudramevaabhimukhaa dravanti | Tathaa tavaamee naralokaveeraa Vishanti vaktraanyabhivijvalanti || 28 ||
यथा प्रदीप्तं ज्वलनं पतङ्गा विशन्ति नाशाय समृद्धवेगाः । तथैव नाशाय विशन्ति लोका- स्तवापि वक्त्राणि समृद्धवेगाः ॥ २९ ॥
Yathaa pradeeptam jvalanam patangaa Vishanti naashaaya samruddhavegaah | Tathaiva naashaaya vishanti lokaa- Stavaapi vaktraani samruddhavegaah || 29 ||
लेलिह्यसे ग्रसमानः समन्ता- ल्लोकान्समग्रान्वदनैर्ज्वलद्भिः । तेजोभिरापूर्य जगत्समग्रं भासस्तवोग्राः प्रतपन्ति विष्णो ॥ ३० ॥
Lelihyase grasamaanah samantaa- Llokaansamagraanvadanairjvaladbhih | Tejobhiraapoorya jagatsamagram Bhaasastavograah pratapanti vishno || 30 ||
आख्याहि मे को भवानुग्ररूपो नमोऽस्तु ते देववर प्रसीद । विज्ञातुमिच्छामि भवन्तमाद्यं न हि प्रजानामि तव प्रवृत्तिम् ॥ ३१ ॥
Aakhyaahi me ko bhavaanugraroopo Namo'stu te devavara praseeda | Vijnaatumichchhaami bhavantamaadyam Na hi prajaanaami tava pravruttim || 31 ||
श्रीभगवानुवाच
Shreebhagavaanuvaacha
कालोऽस्मि लोकक्षयकृत्प्रवृद्धो लोकान्समाहर्तुमिह प्रवृत्तः । ऋतेऽपि त्वां न भविष्यन्ति सर्वे येऽवस्थिताः प्रत्यनीकेषु योधाः ॥ ३२ ॥
Kaalo'smi lokakshayakrutpravruddho Lokaansamaahartumiha pravruttah | Rute'pi tvaam na bhavishyanti sarve Ye'vasthitaah pratyaneekeshu yodhaah || 32 ||
तस्मात्त्वमुत्तिष्ठ यशो लभस्व जित्वा शत्रून् भुङ्क्ष्व राज्यं समृद्धम् । मयैवैते निहताः पूर्वमेव निमित्तमात्रं भव सव्यसाचिन् ॥ ३३ ॥
Tasmaattvamuttishtha yasho labhasva Jitvaa shatroon bhunkshva raajyam samruddham | Mayaivaite nihataah poorvameva Nimittamaatram bhava savyasaachin || 33 ||
द्रोणं च भीष्मं च जयद्रथं च कर्णं तथान्यानपि योधवीरान् । मया हतांस्त्वं जहि मा व्यथिष्ठा युध्यस्व जेतासि रणे सपत्नान् ॥ ३४ ॥
Dronam cha bheeshmam cha jayadratham cha Karnam tathaanyaanapi yodhaveeraan | Mayaa hataanstvam jahi maa vyathishthaa Yudhyasva jetaasi rane sapatnaan || 34 ||
सञ्जय उवाच
Sanjaya uvaacha
एतच्छ्रुत्वा वचनं केशवस्य कृताञ्जलिर्वेपमानः किरीटी । नमस्कृत्वा भूय एवाह कृष्णं सगद्गदं भीतभीतः प्रणम्य ॥ ३५ ॥
Etachchhrutvaa vachanam keshavasya Krutaanjalirvepamaanah kireetee | Namaskrutvaa bhooya evaaha krushnam Sagadgadam bheetabheetah pranamya || 35 ||
अर्जुन उवाच
Arjuna uvaacha
स्थाने हृषीकेश तव प्रकीर्त्या जगत्प्रहृष्यत्यनुरज्यते च । रक्षांसि भीतानि दिशो द्रवन्ति सर्वे नमस्यन्ति च सिद्धसङ्घाः ॥ ३६ ॥
Sthaane hrusheekesha tava prakeertyaa Jagatprahrushyatyanurajyate cha | Rakshaansi bheetaani disho dravanti Sarve namasyanti cha siddhasanghaah || 36 ||
कस्माच्च ते न नमेरन्महात्मन् गरीयसे ब्रह्मणोऽप्यादिकर्त्रे । अनन्त देवेश जगन्निवास त्वमक्षरं सदसत्तत्परं यत् ॥ ३७ ॥
Kasmaachcha te na nameranmahaatman Gareeyase brahmano'pyaadikartre | Ananta devesha jagannivaasa Tvamaksharam sadasattatparam yat || 37 ||
त्वमादिदेवः पुरुषः पुराण- स्त्वमस्य विश्वस्य परं निधानम् । वेत्तासि वेद्यं च परं च धाम त्वया ततं विश्वमनन्तरूप ॥ ३८ ॥
Tvamaadidevah purushah puraana- Stvamasya vishvasya param nidhaanam | Vettaasi vedyam cha param cha dhaama Tvayaa tatam vishvamanantaroopa || 38 ||
वायुर्यमोऽग्निर्वरुणः शशाङ्कः प्रजापतिस्त्वं प्रपितामहश्च । नमो नमस्तेऽस्तु सहस्रकृत्वः पुनश्च भूयोऽपि नमो नमस्ते ॥ ३९ ॥
Vaayuryamo'gnirvarunah shashaankah Prajaapatistvam prapitaamahashcha | Namo namaste'stu sahasrakrutvah Punashcha bhooyo'pi namo namaste || 39 ||
नमः पुरस्तादथ पृष्ठतस्ते नमोऽस्तु ते सर्वत एव सर्व । अनन्तवीर्यामितविक्रमस्त्वं सर्वं समाप्नोषि ततोऽसि सर्वः ॥ ४० ॥
Namah purastaadatha prushthataste Namo'stu te sarvata eva sarva | Anantaveeryaamitavikramastvam Sarvam samaapnoshi tato'si sarvah || 40 ||
सखेति मत्वा प्रसभं यदुक्तं हे कृष्ण हे यादव हे सखेति । अजानता महिमानं तवेदं मया प्रमादात्प्रणयेन वापि ॥ ४१ ॥
Sakheti matvaa prasabham yaduktam He krushna he yaadava he sakheti | Ajaanataa mahimaanam tavedam Mayaa pramaadaatpranayena vaapi || 41 ||
यच्चावहासार्थमसत्कृतोऽसि विहारशय्यासनभोजनेषु । एकोऽथवाप्यच्युत तत्समक्षं तत्क्षामये त्वामहमप्रमेयम् ॥ ४२ ॥
Yachchaavahaasaarthamasatkruto'si Vihaarashayyaasanabhojaneshu | Eko'thavaapyachyuta tatsamaksham Tatkshaamaye tvaamahamaprameyam || 42 ||
पितासि लोकस्य चराचरस्य त्वमस्य पूज्यश्च गुरुर्गरीयान् । न त्वत्समोऽस्त्यभ्यधिकः कुतोऽन्यो लोकत्रयेऽप्यप्रतिमप्रभाव ॥ ४३ ॥
Pitaasi lokasya charaacharasya Tvamasya poojyashcha gururgareeyaan | Na tvatsamo'styabhyadhikah kuto'nyo Lokatraye'pyapratimaprabhaava || 43 ||
तस्मात्प्रणम्य प्रणिधाय कायं प्रसादये त्वामहमीशमीड्यम् । पितेव पुत्रस्य सखेव सख्युः प्रियः प्रियायार्हसि देव सोढुम् ॥ ४४ ॥
Tasmaatpranamya pranidhaaya kaayam Prasaadaye tvaamahameeshameedyam | Piteva putrasya sakheva sakhyuh Priyah priyaayaarhasi deva sodhum || 44 ||
अदृष्टपूर्वं हृषितोऽस्मि दृष्ट्वा भयेन च प्रव्यथितं मनो मे । तदेव मे दर्शय देव रूपं प्रसीद देवेश जगन्निवास ॥ ४५ ॥
Adrushtapoorvam hrushito'smi drushtvaa Bhayena cha pravyathitam mano me | Tadeva me darshaya deva roopam Praseeda devesha jagannivaasa || 45 ||
किरीटिनं गदिनं चक्रहस्त- मिच्छामि त्वां द्रष्टुमहं तथैव । तेनैव रूपेण चतुर्भुजेन सहस्रबाहो भव विश्वमूर्ते ॥ ४६ ॥
Kireetinam gadinam chakrahasta- Michchhaami tvaam drashtumaham tathaiva | Tenaiva roopena chaturbhujena Sahasrabaaho bhava vishvamoorte || 46 ||
श्रीभगवानुवाच
Shreebhagavaanuvaacha
मया प्रसन्नेन तवार्जुनेदं रूपं परं दर्शितमात्मयोगात् । तेजोमयं विश्वमनन्तमाद्यं यन्मे त्वदन्येन न दृष्टपूर्वम् ॥ ४७ ॥
Mayaa prasannena tavaarjunedam Roopam param darshitamaatmayogaat | Tejomayam vishvamanantamaadyam Yanme tvadanyena na drushtapoorvam || 47 ||
न वेदयज्ञाध्ययनैर्न दानै- र्न च क्रियाभिर्न तपोभिरुग्रैः । एवंरूपः शक्य अहं नृलोके द्रष्टुं त्वदन्येन कुरुप्रवीर ॥ ४८ ॥
Na vedayajnaadhyayanairna daanai- Rna cha kriyaabhirna tapobhirugraih | Evanroopah shakya aham nruloke Drashtum tvadanyena kurupraveera || 48 ||
मा ते व्यथा मा च विमूढभावो दृष्ट्वा रूपं घोरमीदृङ्ममेदम् । व्यपेतभीः प्रीतमनाः पुनस्त्वं तदेव मे रूपमिदं प्रपश्य ॥ ४९ ॥
Maa te vyathaa maa cha vimoodhabhaavo Drushtvaa roopam ghorameedrunmamedam | Vyapetabheeh preetamanaah punastvam Tadeva me roopamidam prapashya || 49 ||
सञ्जय उवाच
Sanjaya uvaacha
इत्यर्जुनं वासुदेवस्तथोक्त्वा स्वकं रूपं दर्शयामास भूयः । आश्वासयामास च भीतमेनं भूत्वा पुनः सौम्यवपुर्महात्मा ॥ ५० ॥
Ityarjunam vaasudevastathoktvaa Svakam roopam darshayaamaasa bhooyah | Aashvaasayaamaasa cha bheetamenam Bhootvaa punah saumyavapurmahaatmaa || 50 ||
अर्जुन उवाच
Arjuna uvaacha
दृष्ट्वेदं मानुषं रूपं तव सौम्यं जनार्दन । इदानीमस्मि संवृत्तः सचेताः प्रकृतिं गतः ॥ ५१ ॥
Drushtvedam maanusham roopam tava saumyam janaardana | Idaaneemasmi sanvruttah sachetaah prakrutim gatah || 51 ||
श्रीभगवानुवाच
Shreebhagavaanuvaacha
सुदुर्दर्शमिदं रूपं दृष्टवानसि यन्मम । देवा अप्यस्य रूपस्य नित्यं दर्शनकाङ्क्षिणः ॥ ५२ ॥
Sudurdarshamidam roopam drushtavaanasi yanmama | Devaa apyasya roopasya nityam darshanakaankshinah || 52 ||
नाहं वेदैर्न तपसा न दानेन न चेज्यया । शक्य एवंविधो द्रष्टुं दृष्टवानसि मां यथा ॥ ५३ ॥
Naaham vedairna tapasaa na daanena na chejyayaa | Shakya evanvidho drashtum drushtavaanasi maam yathaa || 53 ||
भक्त्या त्वनन्यया शक्य अहमेवंविधोऽर्जुन । ज्ञातुं द्रष्टुं च तत्त्वेन प्रवेष्टुं च परंतप ॥ ५४ ॥
Bhaktyaa tvananyayaa shakya ahamevanvidho'rjuna | Jnaatum drashtum cha tattvena praveshtum cha parantapa || 54 ||
मत्कर्मकृन्मत्परमो मद्भक्तः सङ्गवर्जितः । निर्वैरः सर्वभूतेषु यः स मामेति पाण्डव ॥ ५५ ॥
Matkarmakrunmatparamo madbhaktah sangavarjitah | Nirvairah sarvabhooteshu yah sa maameti paandava || 55 ||
ॐ तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासूपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे विश्वरूपदर्शनयोगो नामैकादशोऽध्यायः ॥
Om tatsaditi shreemadbhagavadgeetaasoopanishatsu brahmavidyaayaam yogashaastre Shreekrushnaarjunasanvaade vishvaroopadarshanayogo naamaikaadasho'dhyaayah ||