गीता ७ · ज्ञानविज्ञानयोगः

मय्यासक्तमनाः पार्थ योगं युञ्जन्मदाश्रयः⁠ ⁠। असंशयं समग्रं मां यथा ज्ञास्यसि तच्छृणु⁠ ⁠॥⁠ ⁠१⁠ ⁠॥

Mayyaasaktamanaah paartha yogam yunjanmadaashrayah | Asanshayam samagram maam yathaa jnaasyasi tachchhrunu || 1 ||

ज्ञानं तेऽहं सविज्ञानमिदं वक्ष्याम्यशेषतः⁠ ⁠। यज्ज्ञात्वा नेह भूयोऽन्यज्ज्ञातव्यमवशिष्यते⁠ ⁠॥⁠ ⁠२⁠ ⁠॥

Jnaanam te'ham savijnaanamidam vakshyaamyasheshatah | Yajjnaatvaa neha bhooyo'nyajjnaatavyamavashishyate || 2 ||

मनुष्याणां सहस्रेषु कश्चिद्यतति सिद्धये⁠ ⁠। यततामपि सिद्धानां कश्चिन्मां वेत्ति तत्त्वतः⁠ ⁠॥⁠ ⁠३⁠ ⁠॥

Manushyaanaam sahasreshu kashchidyatati siddhaye | Yatataamapi siddhaanaam kashchinmaam vetti tattvatah || 3 ||

भूमिरापोऽनलो वायुः खं मनो बुद्धिरेव च⁠ ⁠। अहङ्कार इतीयं मे भिन्ना प्रकृतिरष्टधा⁠ ⁠॥⁠ ⁠४⁠ ⁠॥

Bhoomiraapo'nalo vaayuh kham mano buddhireva cha | Ahankaara iteeyam me bhinnaa prakrutirashtadhaa || 4 ||

अपरेयमितस्त्वन्यां प्रकृतिं विद्धि मे पराम्⁠ ⁠। जीवभूतां महाबाहो ययेदं धार्यते जगत्⁠ ⁠॥⁠ ⁠५⁠ ⁠॥

Apareyamitastvanyaam prakrutim viddhi me paraam | Jeevabhootaam mahaabaaho yayedam dhaaryate jagat || 5 ||

एतद्योनीनि भूतानि सर्वाणीत्युपधारय⁠ ⁠। अहं कृत्स्नस्य जगतः प्रभवः प्रलयस्तथा⁠ ⁠॥⁠ ⁠६⁠ ⁠॥

Etadyoneeni bhootaani sarvaaneetyupadhaaraya | Aham krutsnasya jagatah prabhavah pralayastathaa || 6 ||

मत्तः परतरं नान्यत्किञ्चिदस्ति धनञ्जय⁠ ⁠। मयि सर्वमिदं प्रोतं सूत्रे मणिगणा इव⁠ ⁠॥⁠ ⁠७⁠ ⁠॥

Mattah parataram naanyatkinchidasti dhananjaya | Mayi sarvamidam protam sootre maniganaa iva || 7 ||

रसोऽहमप्सु कौन्तेय प्रभास्मि शशिसूर्ययोः⁠ ⁠। प्रणवः सर्ववेदेषु शब्दः खे पौरुषं नृषु⁠ ⁠॥⁠ ⁠८⁠ ⁠॥

Raso'hamapsu kaunteya prabhaasmi shashisooryayoh | Pranavah sarvavedeshu shabdah khe paurusham nrushu || 8 ||

पुण्यो गन्धः पृथिव्यां च तेजश्चास्मि विभावसौ⁠ ⁠। जीवनं सर्वभूतेषु तपश्चास्मि तपस्विषु⁠ ⁠॥⁠ ⁠९⁠ ⁠॥

Punyo gandhah pruthivyaam cha tejashchaasmi vibhaavasau | Jeevanam sarvabhooteshu tapashchaasmi tapasvishu || 9 ||

बीजं मां सर्वभूतानां विद्धि पार्थ सनातनम्⁠ ⁠। बुद्धिर्बुद्धिमतामस्मि तेजस्तेजस्विनामहम्⁠ ⁠॥⁠ ⁠१०⁠ ⁠॥

Beejam maam sarvabhootaanaam viddhi paartha sanaatanam | Buddhirbuddhimataamasmi tejastejasvinaamaham || 10 ||

बलं बलवतां चाहं कामरागविवर्जितम्⁠ ⁠। धर्माविरुद्धो भूतेषु कामोऽस्मि भरतर्षभ⁠ ⁠॥⁠ ⁠११⁠ ⁠॥

Balam balavataam chaaham kaamaraagavivarjitam | Dharmaaviruddho bhooteshu kaamo'smi bharatarshabha || 11 ||

ये चैव सात्त्विका भावा राजसास्तामसाश्च ये⁠ ⁠। मत्त एवेति तान्विद्धि न त्वहं तेषु ते मयि⁠ ⁠॥⁠ ⁠१२⁠ ⁠॥

Ye chaiva saattvikaa bhaavaa raajasaastaamasaashcha ye | Matta eveti taanviddhi na tvaham teshu te mayi || 12 ||

त्रिभिर्गुणमयैर्भावैरेभिः सर्वमिदं जगत्⁠ ⁠। मोहितं नाभिजानाति मामेभ्यः परमव्ययम्⁠ ⁠॥⁠ ⁠१३⁠ ⁠॥

Tribhirgunamayairbhaavairebhih sarvamidam jagat | Mohitam naabhijaanaati maamebhyah paramavyayam || 13 ||

दैवी ह्येषा गुणमयी मम माया दुरत्यया⁠ ⁠। मामेव ये प्रपद्यन्ते मायामेतां तरन्ति ते⁠ ⁠॥⁠ ⁠१४⁠ ⁠॥

Daivee hyeshaa gunamayee mama maayaa duratyayaa | Maameva ye prapadyante maayaametaam taranti te || 14 ||

न मां दुष्कृतिनो मूढाः प्रपद्यन्ते नराधमाः⁠ ⁠। माययापहृतज्ञाना आसुरं भावमाश्रिताः⁠ ⁠॥⁠ ⁠१५⁠ ⁠॥

Na maam dushkrutino moodhaah prapadyante naraadhamaah | Maayayaapahrutajnaanaa aasuram bhaavamaashritaah || 15 ||

चतुर्विधा भजन्ते मां जनाः सुकृतिनोऽर्जुन⁠ ⁠। आर्तो जिज्ञासुरर्थार्थी ज्ञानी च भरतर्षभ⁠ ⁠॥⁠ ⁠१६⁠ ⁠॥

Chaturvidhaa bhajante maam janaah sukrutino'rjuna | Aarto jijnaasurarthaarthee jnaanee cha bharatarshabha || 16 ||

तेषां ज्ञानी नित्ययुक्त एकभक्तिर्विशिष्यते⁠ ⁠। प्रियो हि ज्ञानिनोऽत्यर्थमहं स च मम प्रियः⁠ ⁠॥⁠ ⁠१७⁠ ⁠॥

Teshaam jnaanee nityayukta ekabhaktirvishishyate | Priyo hi jnaanino'tyarthamaham sa cha mama priyah || 17 ||

उदाराः सर्व एवैते ज्ञानी त्वात्मैव मे मतम्⁠ ⁠। आस्थितः स हि युक्तात्मा मामेवानुत्तमां गतिम्⁠ ⁠॥⁠ ⁠१८⁠ ⁠॥

Udaaraah sarva evaite jnaanee tvaatmaiva me matam | Aasthitah sa hi yuktaatmaa maamevaanuttamaam gatim || 18 ||

बहूनां जन्मनामन्ते ज्ञानवान्मां प्रपद्यते⁠ ⁠। वासुदेवः सर्वमिति स महात्मा सुदुर्लभः⁠ ⁠॥⁠ ⁠१९⁠ ⁠॥

Bahoonaam janmanaamante jnaanavaanmaam prapadyate | Vaasudevah sarvamiti sa mahaatmaa sudurlabhah || 19 ||

कामैस्तैस्तैर्हृतज्ञानाः प्रपद्यन्तेऽन्यदेवताः⁠ ⁠। तं तं नियममास्थाय प्रकृत्या नियताः स्वया⁠ ⁠॥⁠ ⁠२०⁠ ⁠॥

Kaamaistaistairhrutajnaanaah prapadyante'nyadevataah | Tam tam niyamamaasthaaya prakrutyaa niyataah svayaa || 20 ||

यो यो यां यां तनुं भक्तः श्रद्धयार्चितुमिच्छति⁠ ⁠। तस्य तस्याचलां श्रद्धां तामेव विदधाम्यहम्⁠ ⁠॥⁠ ⁠२१⁠ ⁠॥

Yo yo yaam yaam tanum bhaktah shraddhayaarchitumichchhati | Tasya tasyaachalaam shraddhaam taameva vidadhaamyaham || 21 ||

स तया श्रद्धया युक्तस्तस्याराधनमीहते⁠ ⁠। लभते च ततः कामान्मयैव विहितान्हि तान्⁠ ⁠॥⁠ ⁠२२⁠ ⁠॥

Sa tayaa shraddhayaa yuktastasyaaraadhanameehate | Labhate cha tatah kaamaanmayaiva vihitaanhi taan || 22 ||

अन्तवत्तु फलं तेषां तद्भवत्यल्पमेधसाम्⁠ ⁠। देवान्देवयजो यान्ति मद्भक्ता यान्ति मामपि⁠ ⁠॥⁠ ⁠२३⁠ ⁠॥

Antavattu phalam teshaam tadbhavatyalpamedhasaam | Devaandevayajo yaanti madbhaktaa yaanti maamapi || 23 ||

अव्यक्तं व्यक्तिमापन्नं मन्यन्ते मामबुद्धयः⁠ ⁠। परं भावमजानन्तो ममाव्ययमनुत्तमम्⁠ ⁠॥⁠ ⁠२४⁠ ⁠॥

Avyaktam vyaktimaapannam manyante maamabuddhayah | Param bhaavamajaananto mamaavyayamanuttamam || 24 ||

नाहं प्रकाशः सर्वस्य योगमायासमावृतः⁠ ⁠। मूढोऽयं नाभिजानाति लोको मामजमव्ययम्⁠ ⁠॥⁠ ⁠२५⁠ ⁠॥

Naaham prakaashah sarvasya yogamaayaasamaavrutah | Moodho'yam naabhijaanaati loko maamajamavyayam || 25 ||

वेदाहं समतीतानि वर्तमानानि चार्जुन⁠ ⁠। भविष्याणि च भूतानि मां तु वेद न कश्चन⁠ ⁠॥⁠ ⁠२६⁠ ⁠॥

Vedaaham samateetaani vartamaanaani chaarjuna | Bhavishyaani cha bhootaani maam tu veda na kashchana || 26 ||

इच्छाद्वेषसमुत्थेन द्वन्द्वमोहेन भारत⁠ ⁠। सर्वभूतानि संमोहं सर्गे यान्ति परन्तप⁠ ⁠॥⁠ ⁠२७⁠ ⁠॥

Ichchhaadveshasamutthena dvandvamohena bhaarata | Sarvabhootaani sammoham sarge yaanti parantapa || 27 ||

येषां त्वन्तगतं पापं जनानां पुण्यकर्मणाम्⁠ ⁠। ते द्वन्द्वमोहनिर्मुक्ता भजन्ते मां दृढव्रताः⁠ ⁠॥⁠ ⁠२८⁠ ⁠॥

Yeshaam tvantagatam paapam janaanaam punyakarmanaam | Te dvandvamohanirmuktaa bhajante maam drudhavrataah || 28 ||

जरामरणमोक्षाय मामाश्रित्य यतन्ति ये⁠ ⁠। ते ब्रह्म तद्विदुः कृत्स्नमध्यात्मं कर्म चाखिलम्⁠ ⁠॥⁠ ⁠२९⁠ ⁠॥

Jaraamaranamokshaaya maamaashritya yatanti ye | Te brahma tadviduh krutsnamadhyaatmam karma chaakhilam || 29 ||

साधिभूताधिदैवं मां साधियज्ञं च ये विदुः⁠ ⁠। प्रयाणकालेऽपि च मां ते विदुर्युक्तचेतसः⁠ ⁠॥⁠ ⁠३०⁠ ⁠॥

Saadhibhootaadhidaivam maam saadhiyajnam cha ye viduh | Prayaanakaale'pi cha maam te viduryuktachetasah || 30 ||

ॐ तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासूपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे ज्ञानविज्ञानयोगो नाम सप्तमोऽध्यायः⁠ ⁠॥

Om tatsaditi shreemadbhagavadgeetaasoopanishatsu brahmavidyaayaam yogashaastre Shreekrushnaarjunasanvaade jnaanavijnaanayogo naama saptamo'dhyaayah ||