श्रीभगवानुवाच
Shreebhagavaanuvaacha
अनाश्रितः कर्मफलं कार्यं कर्म करोति यः । स संन्यासी च योगी च न निरग्निर्न चाक्रियः ॥ १ ॥
Anaashritah karmaphalam kaaryam karma karoti yah | Sa sannyaasee cha yogee cha na niragnirna chaakriyah || 1 ||
यं संन्यासमिति प्राहुर्योगं तं विद्धि पाण्डव । न ह्यसंन्यस्तसङ्कल्पो योगी भवति कश्चन ॥ २ ॥
Yam sannyaasamiti praahuryogam tam viddhi paandava | Na hyasannyastasankalpo yogee bhavati kashchana || 2 ||
आरुरुक्षोर्मुनेर्योगं कर्म कारणमुच्यते । योगारूढस्य तस्यैव शमः कारणमुच्यते ॥ ३ ॥
Aarurukshormuneryogam karma kaaranamuchyate | Yogaaroodhasya tasyaiva shamah kaaranamuchyate || 3 ||
यदा हि नेन्द्रियार्थेषु न कर्मस्वनुषज्जते । सर्वसङ्कल्पसंन्यासी योगारूढस्तदोच्यते ॥ ४ ॥
Yadaa hi nendriyaartheshu na karmasvanushajjate | Sarvasankalpasannyaasee yogaaroodhastadochyate || 4 ||
उद्धरेदात्मनात्मानं नात्मानमवसादयेत् । आत्मैव ह्यात्मनो बन्धुरात्मैव रिपुरात्मनः ॥ ५ ॥
Uddharedaatmanaatmaanam naatmaanamavasaadayet | Aatmaiva hyaatmano bandhuraatmaiva ripuraatmanah || 5 ||
बन्धुरात्मात्मनस्तस्य येनात्मैवात्मना जितः । अनात्मनस्तु शत्रुत्वे वर्तेतात्मैव शत्रुवत् ॥ ६ ॥
Bandhuraatmaatmanastasya yenaatmaivaatmanaa jitah | Anaatmanastu shatrutve vartetaatmaiva shatruvat || 6 ||
जितात्मनः प्रशान्तस्य परमात्मा समाहितः । शीतोष्णसुखदुःखेषु तथा मानापमानयोः ॥ ७ ॥
Jitaatmanah prashaantasya paramaatmaa samaahitah | Sheetoshnasukhaduhkheshu tathaa maanaapamaanayoh || 7 ||
ज्ञानविज्ञानतृप्तात्मा कूटस्थो विजितेन्द्रियः । युक्त इत्युच्यते योगी समलोष्टाश्मकाञ्चनः ॥ ८ ॥
Jnaanavijnaanatruptaatmaa kootastho vijitendriyah | Yukta ityuchyate yogee samaloshtaashmakaanchanah || 8 ||
सुहृन्मित्रार्युदासीन मध्यस्थद्वेष्यबन्धुषु । साधुष्वपि च पापेषु समबुद्धिर्विशिष्यते ॥ ९ ॥
Suhrunmitraaryudaaseena madhyasthadveshyabandhushu | Saadhushvapi cha paapeshu samabuddhirvishishyate || 9 ||
योगी युञ्जीत सततमात्मानं रहसि स्थितः । एकाकी यतचित्तात्मा निराशीरपरिग्रहः ॥ १० ॥
Yogee yunjeeta satatamaatmaanam rahasi sthitah | Ekaakee yatachittaatmaa niraasheeraparigrahah || 10 ||
शुचौ देशे प्रतिष्ठाप्य स्थिरमासनमात्मनः । नात्युच्छ्रितं नातिनीचं चैलाजिनकुशोत्तरम् ॥ ११ ॥
Shuchau deshe pratishthaapya sthiramaasanamaatmanah | Naatyuchchhritam naatineecham chailaajinakushottaram || 11 ||
तत्रैकाग्रं मनः कृत्वा यतचित्तेन्द्रियक्रियः । उपविश्यासने युञ्ज्याद्योगमात्मविशुद्धये ॥ १२ ॥
Tatraikaagram manah krutvaa yatachittendriyakriyah | Upavishyaasane yunjyaadyogamaatmavishuddhaye || 12 ||
समं कायशिरोग्रीवं धारयन्नचलं स्थिरः । सम्प्रेक्ष्य नासिकाग्रं स्वं दिशश्चानवलोकयन् ॥ १३ ॥
Samam kaayashirogreevam dhaarayannachalam sthirah | Samprekshya naasikaagram svam dishashchaanavalokayan || 13 ||
प्रशान्तात्मा विगतभी र्ब्रह्मचारिव्रते स्थितः । मनः संयम्य मच्चित्तो युक्त आसीत मत्परः ॥ १४ ॥
Prashaantaatmaa vigatabhee rbrahmachaarivrate sthitah | Manah sanyamya machchitto yukta aaseeta matparah || 14 ||
युञ्जन्नेवं सदात्मानं योगी नियतमानसः । शान्तिं निर्वाणपरमां मत्संस्थामधिगच्छति ॥ १५ ॥
Yunjannevam sadaatmaanam yogee niyatamaanasah | Shaantim nirvaanaparamaam matsansthaamadhigachchhati || 15 ||
नात्यश्नतस्तु योगोऽस्ति न चैकान्तमनश्नतः । न चातिस्वप्नशीलस्य जाग्रतो नैव चार्जुन ॥ १६ ॥
Naatyashnatastu yogo'sti na chaikaantamanashnatah | Na chaatisvapnasheelasya jaagrato naiva chaarjuna || 16 ||
युक्ताहारविहारस्य युक्तचेष्टस्य कर्मसु । युक्तस्वप्नावबोधस्य योगो भवति दुःखहा ॥ १७ ॥
Yuktaahaaravihaarasya yuktacheshtasya karmasu | Yuktasvapnaavabodhasya yogo bhavati duhkhahaa || 17 ||
यदा विनियतं चित्तमात्मन्येवावतिष्ठते । निःस्पृहः सर्वकामेभ्यो युक्त इत्युच्यते तदा ॥ १८ ॥
Yadaa viniyatam chittamaatmanyevaavatishthate | Nihspruhah sarvakaamebhyo yukta ityuchyate tadaa || 18 ||
यथा दीपो निवातस्थो नेङ्गते सोपमा स्मृता । योगिनो यतचित्तस्य युञ्जतो योगमात्मनः ॥ १९ ॥
Yathaa deepo nivaatastho nengate sopamaa smrutaa | Yogino yatachittasya yunjato yogamaatmanah || 19 ||
यत्रोपरमते चित्तं निरुद्धं योगसेवया । यत्र चैवात्मनात्मानं पश्यन्नात्मनि तुष्यति ॥ २० ॥
Yatroparamate chittam niruddham yogasevayaa | Yatra chaivaatmanaatmaanam pashyannaatmani tushyati || 20 ||
सुखमात्यन्तिकं यत्तद् बुद्धिग्राह्यमतीन्द्रियम् । वेत्ति यत्र न चैवायं स्थितश्चलति तत्त्वतः ॥ २१ ॥
Sukhamaatyantikam yattad buddhigraahyamateendriyam | Vetti yatra na chaivaayam sthitashchalati tattvatah || 21 ||
यं लब्ध्वा चापरं लाभं मन्यते नाधिकं ततः । यस्मिन्स्थितो न दुःखेन गुरुणापि विचाल्यते ॥ २२ ॥
Yam labdhvaa chaaparam laabham manyate naadhikam tatah | Yasminsthito na duhkhena gurunaapi vichaalyate || 22 ||
तं विद्याद् दुःखसंयोगवियोगं योगसंज्ञितम् । स निश्चयेन योक्तव्यो योगोऽनिर्विण्णचेतसा ॥ २३ ॥
Tam vidyaad duhkhasanyogaviyogam yogasanjnitam | Sa nishchayena yoktavyo yogo'nirvinnachetasaa || 23 ||
सङ्कल्पप्रभवान्कामांस्त्यक्त्वा सर्वानशेषतः । मनसैवेन्द्रियग्रामं विनियम्य समन्ततः ॥ २४ ॥
Sankalpaprabhavaankaamaanstyaktvaa sarvaanasheshatah | Manasaivendriyagraamam viniyamya samantatah || 24 ||
शनैः शनैरुपरमेद् बुद्ध्या धृतिगृहीतया । आत्मसंस्थं मनः कृत्वा न किञ्चिदपि चिन्तयेत् ॥ २५ ॥
Shanaih shanairuparamed buddhyaa dhrutigruheetayaa | Aatmasanstham manah krutvaa na kinchidapi chintayet || 25 ||
यतो यतो निश्चरति मनश्चञ्चलमस्थिरम् । ततस्ततो नियम्यैतदात्मन्येव वशं नयेत् ॥ २६ ॥
Yato yato nishcharati manashchanchalamasthiram | Tatastato niyamyaitadaatmanyeva vasham nayet || 26 ||
प्रशान्तमनसं ह्येनं योगिनं सुखमुत्तमम् । उपैति शान्तरजसं ब्रह्मभूतमकल्मषम् ॥ २७ ॥
Prashaantamanasam hyenam yoginam sukhamuttamam | Upaiti shaantarajasam brahmabhootamakalmasham || 27 ||
युञ्जन्नेवं सदात्मानं योगी विगतकल्मषः । सुखेन ब्रह्मसंस्पर्शमत्यन्तं सुखमश्नुते ॥ २८ ॥
Yunjannevam sadaatmaanam yogee vigatakalmashah | Sukhena brahmasansparshamatyantam sukhamashnute || 28 ||
सर्वभूतस्थमात्मानं सर्वभूतानि चात्मनि । ईक्षते योगयुक्तात्मा सर्वत्र समदर्शनः ॥ २९ ॥
Sarvabhootasthamaatmaanam sarvabhootaani chaatmani | Eekshate yogayuktaatmaa sarvatra samadarshanah || 29 ||
यो मां पश्यति सर्वत्र सर्वं च मयि पश्यति । तस्याहं न प्रणश्यामि स च मे न प्रणश्यति ॥ ३० ॥
Yo maam pashyati sarvatra sarvam cha mayi pashyati | Tasyaaham na pranashyaami sa cha me na pranashyati || 30 ||
सर्वभूतस्थितं यो मां भजत्येकत्वमास्थितः । सर्वथा वर्तमानोऽपि स योगी मयि वर्तते ॥ ३१ ॥
Sarvabhootasthitam yo maam bhajatyekatvamaasthitah | Sarvathaa vartamaano'pi sa yogee mayi vartate || 31 ||
आत्मौपम्येन सर्वत्र समं पश्यति योऽर्जुन । सुखं वा यदि वा दुःखं स योगी परमो मतः ॥ ३२ ॥
Aatmaupamyena sarvatra samam pashyati yo'rjuna | Sukham vaa yadi vaa duhkham sa yogee paramo matah || 32 ||
अर्जुन उवाच
Arjuna uvaacha
योऽयं योगस्त्वया प्रोक्तः साम्येन मधुसूदन । एतस्याहं न पश्यामि चञ्चलत्वात्स्थितिं स्थिराम् ॥ ३३ ॥
Yo'yam yogastvayaa proktah saamyena madhusoodana | Etasyaaham na pashyaami chanchalatvaatsthitim sthiraam || 33 ||
चञ्चलं हि मनः कृष्ण प्रमाथि बलवद् दृढम् । तस्याहं निग्रहं मन्ये वायोरिव सुदुष्करम् ॥ ३४ ॥
Chanchalam hi manah krushna pramaathi balavad drudham | Tasyaaham nigraham manye vaayoriva sudushkaram || 34 ||
श्रीभगवानुवाच
Shreebhagavaanuvaacha
असंशयं महाबाहो मनो दुर्निग्रहं चलम् । अभ्यासेन तु कौन्तेय वैराग्येण च गृह्यते ॥ ३५ ॥
Asanshayam mahaabaaho mano durnigraham chalam | Abhyaasena tu kaunteya vairaagyena cha gruhyate || 35 ||
असंयतात्मना योगो दुष्प्राप इति मे मतिः । वश्यात्मना तु यतता शक्योऽवाप्तुमुपायतः ॥ ३६ ॥
Asanyataatmanaa yogo dushpraapa iti me matih | Vashyaatmanaa tu yatataa shakyo'vaaptumupaayatah || 36 ||
अर्जुन उवाच
Arjuna uvaacha
अयतिः श्रद्धयोपेतो योगाच्चलितमानसः । अप्राप्य योगसंसिद्धिं कां गतिं कृष्ण गच्छति ॥ ३७ ॥
Ayatih shraddhayopeto yogaachchalitamaanasah | Apraapya yogasansiddhim kaam gatim krushna gachchhati || 37 ||
कच्चिन्नोभयविभ्रष्टश्छिन्नाभ्रमिव नश्यति । अप्रतिष्ठो महाबाहो विमूढो ब्रह्मणः पथि ॥ ३८ ॥
Kachchinnobhayavibhrashtashchhinnaabhramiva nashyati | Apratishtho mahaabaaho vimoodho brahmanah pathi || 38 ||
एतन्मे संशयं कृष्ण छेत्तुमर्हस्यशेषतः । त्वदन्यः संशयस्यास्य छेत्ता न ह्युपपद्यते ॥ ३९ ॥
Etanme sanshayam krushna chhettumarhasyasheshatah | Tvadanyah sanshayasyaasya chhettaa na hyupapadyate || 39 ||
श्रीभगवानुवाच
Shreebhagavaanuvaacha
पार्थ नैवेह नामुत्र विनाशस्तस्य विद्यते । न हि कल्याणकृत्कश्चिद् दुर्गतिं तात गच्छति ॥ ४० ॥
Paartha naiveha naamutra vinaashastasya vidyate | Na hi kalyaanakrutkashchid durgatim taata gachchhati || 40 ||
प्राप्य पुण्यकृतां लोकानुषित्वा शाश्वतीः समाः । शुचीनां श्रीमतां गेहे योगभ्रष्टोऽभिजायते ॥ ४१ ॥
Praapya punyakrutaam lokaanushitvaa shaashvateeh samaah | Shucheenaam shreemataam gehe yogabhrashto'bhijaayate || 41 ||
अथवा योगिनामेव कुले भवति धीमताम् । एतद्धि दुर्लभतरं लोके जन्म यदीदृशम् ॥ ४२ ॥
Athavaa yoginaameva kule bhavati dheemataam | Etaddhi durlabhataram loke janma yadeedrusham || 42 ||
तत्र तं बुद्धिसंयोगं लभते पौर्वदेहिकम् । यतते च ततो भूयः संसिद्धौ कुरुनन्दन ॥ ४३ ॥
Tatra tam buddhisanyogam labhate paurvadehikam | Yatate cha tato bhooyah sansiddhau kurunandana || 43 ||
पूर्वाभ्यासेन तेनैव ह्रियते ह्यवशोऽपि सः । जिज्ञासुरपि योगस्य शब्दब्रह्मातिवर्तते ॥ ४४ ॥
Poorvaabhyaasena tenaiva hriyate hyavasho'pi sah | Jijnaasurapi yogasya shabdabrahmaativartate || 44 ||
प्रयत्नाद्यतमानस्तु योगी संशुद्धकिल्बिषः । अनेकजन्मसंसिद्धस्ततो याति परां गतिम् ॥ ४५ ॥
Prayatnaadyatamaanastu yogee sanshuddhakilbishah | Anekajanmasansiddhastato yaati paraam gatim || 45 ||
तपस्विभ्योऽधिको योगी ज्ञानिभ्योऽपि मतोऽधिकः । कर्मिभ्यश्चाधिको योगी तस्माद्योगी भवार्जुन ॥ ४६ ॥
Tapasvibhyo'dhiko yogee jnaanibhyo'pi mato'dhikah | Karmibhyashchaadhiko yogee tasmaadyogee bhavaarjuna || 46 ||
योगिनामपि सर्वेषां मद्गतेनान्तरात्मना । श्रद्धावान्भजते यो मां स मे युक्ततमो मतः ॥ ४७ ॥
Yoginaamapi sarveshaam madgatenaantaraatmanaa | Shraddhaavaanbhajate yo maam sa me yuktatamo matah || 47 ||
ॐ तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासूपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे आत्मसंयमयोगो नाम षष्ठोऽध्यायः ॥
Om tatsaditi shreemadbhagavadgeetaasoopanishatsu Brahmavidyaayaam yogashaastre shreekrushnaarjunasanvaade Aatmasanyamayogo naama shashtho'dhyaayah ||