श्रीभगवानुवाच
Shreebhagavaanuvaacha
इमं विवस्वते योगं प्रोक्तवानहमव्ययम् । विवस्वान्मनवे प्राह मनुरिक्ष्वाकवेऽब्रवीत् ॥ १ ॥
Imam vivasvate yogam proktavaanahamavyayam | Vivasvaanmanave praaha manurikshvaakave'braveet || 1 ||
एवं परम्पराप्राप्तमिमं राजर्षयो विदुः । स कालेनेह महता योगो नष्टः परन्तप ॥ २ ॥
Evam paramparaapraaptamimam raajarshayo viduh | Sa kaaleneha mahataa yogo nashtah parantapa || 2 ||
स एवायं मया तेऽद्य योगः प्रोक्तः पुरातनः । भक्तोऽसि मे सखा चेति रहस्यं ह्येतदुत्तमम् ॥ ३ ॥
Sa evaayam mayaa te'dya yogah proktah puraatanah | Bhakto'si me sakhaa cheti rahasyam hyetaduttamam || 3 ||
अर्जुन उवाच
Arjuna uvaacha
अपरं भवतो जन्म परं जन्म विवस्वतः । कथमेतद्विजानीयां त्वमादौ प्रोक्तवानिति ॥ ४ ॥
Aparam bhavato janma param janma vivasvatah | Kathametadvijaaneeyaam tvamaadau proktavaaniti || 4 ||
श्रीभगवानुवाच
Shreebhagavaanuvaacha
बहूनि मे व्यतीतानि जन्मानि तव चार्जुन । तान्यहं वेद सर्वाणि न त्वं वेत्थ परन्तप ॥ ५ ॥
Bahooni me vyateetaani janmaani tava chaarjuna | Taanyaham veda sarvaani na tvam vettha parantapa || 5 ||
अजोऽपि सन्नव्ययात्मा भूतानामीश्वरोऽपि सन् । प्रकृतिं स्वामधिष्ठाय सम्भवाम्यात्ममायया ॥ ६ ॥
Ajo'pi sannavyayaatmaa bhootaanaameeshvaro'pi san | Prakrutim svaamadhishthaaya sambhavaamyaatmamaayayaa || 6 ||
यदा यदा हि धर्मस्य ग्लानिर्भवति भारत । अभ्युत्थानमधर्मस्य तदात्मानं सृजाम्यहम् ॥ ७ ॥
Yadaa yadaa hi dharmasya glaanirbhavati bhaarata | Abhyutthaanamadharmasya tadaatmaanam srujaamyaham || 7 ||
परित्राणाय साधूनां विनाशाय च दुष्कृताम् । धर्मसंस्थापनार्थाय सम्भवामि युगे युगे ॥ ८ ॥
Paritraanaaya saadhoonaam vinaashaaya cha dushkrutaam | Dharmasansthaapanaarthaaya sambhavaami yuge yuge || 8 ||
जन्म कर्म च मे दिव्यमेवं यो वेत्ति तत्त्वतः । त्यक्त्वा देहं पुनर्जन्म नैति मामेति सोऽर्जुन ॥ ९ ॥
Janma karma cha me divyamevam yo vetti tattvatah | Tyaktvaa deham punarjanma naiti maameti so'rjuna || 9 ||
वीतरागभयक्रोधा मन्मया मामुपाश्रिताः । बहवो ज्ञानतपसा पूता मद्भावमागताः ॥ १० ॥
Veetaraagabhayakrodhaa manmayaa maamupaashritaah | Bahavo jnaanatapasaa pootaa madbhaavamaagataah || 10 ||
ये यथा मां प्रपद्यन्ते तांस्तथैव भजाम्यहम् । मम वर्त्मानुवर्तन्ते मनुष्याः पार्थ सर्वशः ॥ ११ ॥
Ye yathaa maam prapadyante taanstathaiva bhajaamyaham | Mama vartmaanuvartante manushyaah paartha sarvashah || 11 ||
काङ्क्षन्तः कर्मणां सिद्धिं यजन्त इह देवताः । क्षिप्रं हि मानुषे लोके सिद्धिर्भवति कर्मजा ॥ १२ ॥
Kaankshantah karmanaam siddhim yajanta iha devataah | Kshipram hi maanushe loke siddhirbhavati karmajaa || 12 ||
चातुर्वर्ण्यं मया सृष्टं गुणकर्मविभागशः । तस्य कर्तारमपि मां विद्ध्यकर्तारमव्ययम् ॥ १३ ॥
Chaaturvarnyam mayaa srushtam gunakarmavibhaagashah | Tasya kartaaramapi maam viddhyakartaaramavyayam || 13 ||
न मां कर्माणि लिम्पन्ति न मे कर्मफले स्पृहा । इति मां योऽभिजानाति कर्मभिर्न स बध्यते ॥ १४ ॥
Na maam karmaani limpanti na me karmaphale spruhaa | Iti maam yo'bhijaanaati karmabhirna sa badhyate || 14 ||
एवं ज्ञात्वा कृतं कर्म पूर्वैरपि मुमुक्षुभिः । कुरु कर्मैव तस्मात्त्वं पूर्वैः पूर्वतरं कृतम् ॥ १५ ॥
Evam jnaatvaa krutam karma poorvairapi mumukshubhih | Kuru karmaiva tasmaattvam poorvaih poorvataram krutam || 15 ||
किं कर्म किमकर्मेति कवयोऽप्यत्र मोहिताः । तत्ते कर्म प्रवक्ष्यामि यज्ज्ञात्वा मोक्ष्यसेऽशुभात् ॥ १६ ॥
Kim karma kimakarmeti kavayo'pyatra mohitaah | Tatte karma pravakshyaami yajjnaatvaa mokshyase'shubhaat || 16 ||
कर्मणो ह्यपि बोद्धव्यं बोद्धव्यं च विकर्मणः । अकर्मणश्च बोद्धव्यं गहना कर्मणो गतिः ॥ १७ ॥
Karmano hyapi boddhavyam boddhavyam cha vikarmanah | Akarmanashcha boddhavyam gahanaa karmano gatih || 17 ||
कर्मण्यकर्म यः पश्येदकर्मणि च कर्म यः । स बुद्धिमान्मनुष्येषु स युक्तः कृत्स्नकर्मकृत् ॥ १८ ॥
Karmanyakarma yah pashyedakarmani cha karma yah | Sa buddhimaanmanushyeshu sa yuktah krutsnakarmakrut || 18 ||
यस्य सर्वे समारम्भाः कामसङ्कल्पवर्जिताः । ज्ञानाग्निदग्धकर्माणं तमाहुः पण्डितं बुधाः ॥ १९ ॥
Yasya sarve samaarambhaah kaamasankalpavarjitaah | Jnaanaagnidagdhakarmaanam tamaahuh panditam budhaah || 19 ||
त्यक्त्वा कर्मफलासङ्गं नित्यतृप्तो निराश्रयः । कर्मण्यभिप्रवृत्तोऽपि नैव किञ्चित्करोति सः ॥ २० ॥
Tyaktvaa karmaphalaasangam nityatrupto niraashrayah | Karmanyabhipravrutto'pi naiva kinchitkaroti sah || 20 ||
निराशीर्यतचित्तात्मा त्यक्तसर्वपरिग्रहः । शारीरं केवलं कर्म कुर्वन्नाप्नोति किल्बिषम् ॥ २१ ॥
Niraasheeryatachittaatmaa tyaktasarvaparigrahah | Shaareeram kevalam karma kurvannaapnoti kilbisham || 21 ||
यदृच्छालाभसन्तुष्टो द्वन्द्वातीतो विमत्सरः । समः सिद्धावसिद्धौ च कृत्वापि न निबध्यते ॥ २२ ॥
Yadruchchhaalaabhasantushto dvandvaateeto vimatsarah | Samah siddhaavasiddhau cha krutvaapi na nibadhyate || 22 ||
गतसङ्गस्य मुक्तस्य ज्ञानावस्थितचेतसः । यज्ञायाचरतः कर्म समग्रं प्रविलीयते ॥ २३ ॥
Gatasangasya muktasya jnaanaavasthitachetasah | Yajnaayaacharatah karma samagram pravileeyate || 23 ||
ब्रह्मार्पणं ब्रह्म हविर्ब्रह्माग्नौ ब्रह्मणा हुतम् । ब्रह्मैव तेन गन्तव्यं ब्रह्मकर्मसमाधिना ॥ २४ ॥
Brahmaarpanam brahma havirbrahmaagnau brahmanaa hutam | Brahmaiva tena gantavyam brahmakarmasamaadhinaa || 24 ||
दैवमेवापरे यज्ञं योगिनः पर्युपासते । ब्रह्माग्नावपरे यज्ञं यज्ञेनैवोपजुह्वति ॥ २५ ॥
Daivamevaapare yajnam yoginah paryupaasate | Brahmaagnaavapare yajnam yajnenaivopajuhvati || 25 ||
श्रोत्रादीनीन्द्रियाण्यन्ये संयमाग्निषु जुह्वति । शब्दादीन्विषयानन्य इन्द्रियाग्निषु जुह्वति ॥ २६ ॥
Shrotraadeeneendriyaanyanye sanyamaagnishu juhvati | Shabdaadeenvishayaananya indriyaagnishu juhvati || 26 ||
सर्वाणीन्द्रियकर्माणि प्राणकर्माणि चापरे । आत्मसंयमयोगाग्नौ जुह्वति ज्ञानदीपिते ॥ २७ ॥
Sarvaaneendriyakarmaani praanakarmaani chaapare | Aatmasanyamayogaagnau juhvati jnaanadeepite || 27 ||
द्रव्ययज्ञास्तपोयज्ञा योगयज्ञास्तथापरे । स्वाध्यायज्ञानयज्ञाश्च यतयः संशितव्रताः ॥ २८ ॥
Dravyayajnaastapoyajnaa yogayajnaastathaapare | Svaadhyaayajnaanayajnaashcha yatayah sanshitavrataah || 28 ||
अपाने जुह्वति प्राणं प्राणेऽपानं तथापरे । प्राणापानगती रुद्ध्वा प्राणायामपरायणाः ॥ २९ ॥
Apaane juhvati praanam praane'paanam tathaapare | Praanaapaanagatee ruddhvaa praanaayaamaparaayanaah || 29 ||
अपरे नियताहाराः प्राणान्प्राणेषु जुह्वति । सर्वेऽप्येते यज्ञविदो यज्ञक्षपितकल्मषाः ॥ ३० ॥
Apare niyataahaaraah praanaanpraaneshu juhvati | Sarve'pyete yajnavido yajnakshapitakalmashaah || 30 ||
यज्ञशिष्टामृतभुजो यान्ति ब्रह्म सनातनम् । नायं लोकोऽस्त्ययज्ञस्य कुतोऽन्यः कुरुसत्तम ॥ ३१ ॥
Yajnashishtaamrutabhujo yaanti brahma sanaatanam | Naayam loko'styayajnasya kuto'nyah kurusattama || 31 ||
एवं बहुविधा यज्ञा वितता ब्रह्मणो मुखे । कर्मजान्विद्धि तान्सर्वानेवं ज्ञात्वा विमोक्ष्यसे ॥ ३२ ॥
Evam bahuvidhaa yajnaa vitataa brahmano mukhe | Karmajaanviddhi taansarvaanevam jnaatvaa vimokshyase || 32 ||
श्रेयान्द्रव्यमयाद्यज्ञाज्ज्ञानयज्ञः परन्तप । सर्वं कर्माखिलं पार्थ ज्ञाने परिसमाप्यते ॥ ३३ ॥
Shreyaandravyamayaadyajnaajjnaanayajnah parantapa | Sarvam karmaakhilam paartha jnaane parisamaapyate || 33 ||
तद्विद्धि प्रणिपातेन परिप्रश्नेन सेवया । उपदेक्ष्यन्ति ते ज्ञानं ज्ञानिनस्तत्त्वदर्शिनः ॥ ३४ ॥
Tadviddhi pranipaatena pariprashnena sevayaa | Upadekshyanti te jnaanam jnaaninastattvadarshinah || 34 ||
यज्ज्ञात्वा न पुनर्मोहमेवं यास्यसि पाण्डव । येन भूतान्यशेषेण द्रक्ष्यस्यात्मन्यथो मयि ॥ ३५ ॥
Yajjnaatvaa na punarmohamevam yaasyasi paandava | Yena bhootaanyasheshena drakshyasyaatmanyatho mayi || 35 ||
अपि चेदसि पापेभ्यः सर्वेभ्यः पापकृत्तमः । सर्वं ज्ञानप्लवेनैव वृजिनं सन्तरिष्यसि ॥ ३६ ॥
Api chedasi paapebhyah sarvebhyah paapakruttamah | Sarvam jnaanaplavenaiva vrujinam santarishyasi || 36 ||
यथैधांसि समिद्धोऽग्निर्भस्मसात्कुरुतेऽर्जुन । ज्ञानाग्निः सर्वकर्माणि भस्मसात्कुरुते तथा ॥ ३७ ॥
Yathaidhaansi samiddho'gnirbhasmasaatkurute'rjuna | Jnaanaagnih sarvakarmaani bhasmasaatkurute tathaa || 37 ||
न हि ज्ञानेन सदृशं पवित्रमिह विद्यते । तत्स्वयं योगसंसिद्धः कालेनात्मनि विन्दति ॥ ३८ ॥
Na hi jnaanena sadrusham pavitramiha vidyate | Tatsvayam yogasansiddhah kaalenaatmani vindati || 38 ||
श्रद्धावाँल्लभते ज्ञानं तत्परः संयतेन्द्रियः । ज्ञानं लब्ध्वा परां शान्तिमचिरेणाधिगच्छति ॥ ३९ ॥
Shraddhaavaanllabhate jnaanam tatparah sanyatendriyah | Jnaanam labdhvaa paraam shaantimachirenaadhigachchhati || 39 ||
अज्ञश्चाश्रद्दधानश्च संशयात्मा विनश्यति । नायं लोकोऽस्ति न परो न सुखं संशयात्मनः ॥ ४० ॥
Ajnashchaashraddadhaanashcha sanshayaatmaa vinashyati | Naayam loko'sti na paro na sukham sanshayaatmanah || 40 ||
योगसंन्यस्तकर्माणं ज्ञानसञ्छिन्नसंशयम् । आत्मवन्तं न कर्माणि निबध्नन्ति धनञ्जय ॥ ४१ ॥
Yogasannyastakarmaanam jnaanasanchhinnasanshayam | Aatmavantam na karmaani nibadhnanti dhananjaya || 41 ||
तस्मादज्ञानसम्भूतं हृत्स्थं ज्ञानासिनात्मनः । छित्त्वैनं संशयं योगमातिष्ठोत्तिष्ठ भारत ॥ ४२ ॥
Tasmaadajnaanasambhootam hrutstham jnaanaasinaatmanah | Chhittvainam sanshayam yogamaatishthottishtha bhaarata || 42 ||
ॐ तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासूपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे ज्ञानकर्मसंन्यासयोगो नाम चतुर्थोऽध्यायः ॥
Om tatsaditi shreemadbhagavadgeetaasoopanishatsu Brahmavidyaayaam yogashaastre shreekrushnaarjunasanvaade Jnaanakarmasannyaasayogo naama chaturtho'dhyaayah ||