धृतराष्ट्र उवाच
Dhrutaraashtra uvaacha
धर्मक्षेत्रे कुरुक्षेत्रे समवेता युयुत्सवः । मामकाः पाण्डवाश्चैव किमकुर्वत सञ्जय ॥ १ ॥
Dharmakshetre kurukshetre samavetaa yuyutsavah | Maamakaah paandavaashchaiva kimakurvata sanjaya || 1 ||
सञ्जय उवाच
Sanjaya uvaacha
दृष्ट्वा तु पाण्डवानीकं व्यूढं दुर्योधनस्तदा । आचार्यमुपसङ्गम्य राजा वचनमब्रवीत् ॥ २ ॥
Drushtvaa tu paandavaaneekam vyoodham duryodhanastadaa | Aachaaryamupasangamya raajaa vachanamabraveet || 2 ||
पश्यैतां पाण्डुपुत्राणामाचार्य महतीं चमूम् । व्यूढां द्रुपदपुत्रेण तव शिष्येण धीमता ॥ ३ ॥
Pashyaitaam paanduputraanaamaachaarya mahateem chamoom | Vyoodhaam drupadaputrena tava shishyena dheemataa || 3 ||
अत्र शूरा महेष्वासा भीमार्जुनसमा युधि । युयुधानो विराटश्च द्रुपदश्च महारथः ॥ ४ ॥
Atra shooraa maheshvaasaa bheemaarjunasamaa yudhi | Yuyudhaano viraatashcha drupadashcha mahaarathah || 4 ||
धृष्टकेतुश्चेकितानः काशिराजश्च वीर्यवान् । पुरुजित् कुन्तिभोजश्च शैब्यश्च नरपुङ्गवः ॥ ५ ॥
Dhrushtaketushchekitaanah kaashiraajashcha veeryavaan | Purujit kuntibhojashcha shaibyashcha narapungavah || 5 ||
युधामन्युश्च विक्रान्त उत्तमौजाश्च वीर्यवान् । सौभद्रो द्रौपदेयाश्च सर्व एव महारथाः ॥ ६ ॥
Yudhaamanyushcha vikraanta uttamaujaashcha veeryavaan | Saubhadro draupadeyaashcha sarva eva mahaarathaah || 6 ||
अस्माकं तु विशिष्टा ये तान् निबोध द्विजोत्तम । नायका मम सैन्यस्य सञ्ज्ञार्थं तान् ब्रवीमि ते ॥ ७ ॥
Asmaakam tu vishishtaa ye taan nibodha dvijottama | Naayakaa mama sainyasya sanjnaartham taan braveemi te || 7 ||
भवान् भीष्मश्च कर्णश्च कृपश्च समितिञ्जयः । अश्वत्थामा विकर्णश्च सौमदत्तिस्तथैव च ॥ ८ ॥
Bhavaan bheeshmashcha karnashcha krupashcha samitinjayah | Ashvatthaamaa vikarnashcha saumadattistathaiva cha || 8 ||
अन्ये च बहवः शूरा मदर्थे त्यक्तजीविताः । नानाशस्त्रप्रहरणाः सर्वे युद्धविशारदाः ॥ ९ ॥
Anye cha bahavah shooraa madarthe tyaktajeevitaah | Naanaashastrapraharanaah sarve yuddhavishaaradaah || 9 ||
अपर्याप्तं तदस्माकं बलं भीष्माभिरक्षितम् । पर्याप्तं त्विदमेतेषां बलं भीमाभिरक्षितम् ॥ १० ॥
Aparyaaptam tadasmaakam balam bheeshmaabhirakshitam | Paryaaptam tvidameteshaam balam bheemaabhirakshitam || 10 ||
अयनेषु च सर्वेषु यथाभागमवस्थिताः । भीष्ममेवाभिरक्षन्तु भवन्तः सर्व एव हि ॥ ११ ॥
Ayaneshu cha sarveshu yathaabhaagamavasthitaah | Bheeshmamevaabhirakshantu bhavantah sarva eva hi || 11 ||
तस्य सञ्जनयन् हर्षं कुरुवृद्धः पितामहः । सिंहनादं विनद्योच्चैः शङ्खं दध्मौ प्रतापवान् ॥ १२ ॥
Tasya sanjanayan harsham kuruvruddhah pitaamahah | Sinhanaadam vinadyochchaih shankham dadhmau prataapavaan || 12 ||
ततः शङ्खाश्च भेर्यश्च पणवानकगोमुखाः । सहसैवाभ्यहन्यन्त स शब्दस्तुमुलोऽभवत् ॥ १३ ॥
Tatah shankhaashcha bheryashcha panavaanakagomukhaah | Sahasaivaabhyahanyanta sa shabdastumulo'bhavat || 13 ||
ततः श्वेतैर्हयैर्युक्ते महति स्यन्दने स्थितौ । माधवः पाण्डवश्चैव दिव्यौ शङ्खौ प्रदध्मतुः ॥ १४ ॥
Tatah shvetairhayairyukte mahati syandane sthitau | Maadhavah paandavashchaiva divyau shankhau pradadhmatuh || 14 ||
पाञ्चजन्यं हृषीकेशो देवदत्तं धनञ्जयः । पौण्ड्रं दध्मौ महाशङ्खं भीमकर्मा वृकोदरः ॥ १५ ॥
Paanchajanyam hrusheekesho devadattam dhananjayah | Paundram dadhmau mahaashankham bheemakarmaa vrukodarah || 15 ||
अनन्तविजयं राजा कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः । नकुलः सहदेवश्च सुघोषमणिपुष्पकौ ॥ १६ ॥
Anantavijayam raajaa kunteeputro yudhishthirah | Nakulah sahadevashcha sughoshamanipushpakau || 16 ||
काश्यश्च परमेष्वासः शिखण्डी च महारथः । धृष्टद्युम्नो विराटश्च सात्यकिश्चापराजितः ॥ १७ ॥
Kaashyashcha parameshvaasah shikhandee cha mahaarathah | Dhrushtadyumno viraatashcha saatyakishchaaparaajitah || 17 ||
द्रुपदो द्रौपदेयाश्च सर्वशः पृथिवीपते । सौभद्रश्च महाबाहुः शङ्खान् दध्मुः पृथक् पृथक् ॥ १८ ॥
Drupado draupadeyaashcha sarvashah pruthiveepate | Saubhadrashcha mahaabaahuh shankhaan dadhmuh pruthak pruthak || 18 ||
स घोषो धार्तराष्ट्राणां हृदयानि व्यदारयत् । नभश्च पृथिवीं चैव तुमुलो व्यनुनादयन् ॥ १९ ॥
Sa ghosho dhaartaraashtraanaam hrudayaani vyadaarayat | Nabhashcha pruthiveem chaiva tumulo vyanunaadayan || 19 ||
अथ व्यवस्थितान् दृष्ट्वा धार्तराष्ट्रान् कपिध्वजः । प्रवृत्ते शस्त्रसम्पाते धनुरुद्यम्य पाण्डवः ॥ २० ॥
Atha vyavasthitaan drushtvaa dhaartaraashtraan kapidhvajah | Pravrutte shastrasampaate dhanurudyamya paandavah || 20 ||
अर्जुन उवाच
Arjuna uvaacha
हृषीकेशं तदा वाक्यमिदमाह महीपते । सेनयोरुभयोर्मध्ये रथं स्थापय मेऽच्युत ॥ २१ ॥
Hrusheekesham tadaa vaakyamidamaaha maheepate | Senayorubhayormadhye ratham sthaapaya me'chyuta || 21 ||
यावदेतान् निरीक्षेऽहं योद्धुकामानवस्थितान् । कैर्मया सह योद्धव्यमस्मिन् रणसमुद्यमे ॥ २२ ॥
Yaavadetaan nireekshe'ham yoddhukaamaanavasthitaan | Kairmayaa saha yoddhavyamasmin ranasamudyame || 22 ||
योत्स्यमानानवेक्षेऽहं य एतेऽत्र समागताः । धार्तराष्ट्रस्य दुर्बुद्धेर्युद्धे प्रियचिकीर्षवः ॥ २३ ॥
Yotsyamaanaanavekshe'ham ya ete'tra samaagataah | Dhaartaraashtrasya durbuddheryuddhe priyachikeershavah || 23 ||
सञ्जय उवाच
Sanjaya uvaacha
एवमुक्तो हृषीकेशो गुडाकेशेन भारत । सेनयोरुभयोर्मध्ये स्थापयित्वा रथोत्तमम् ॥ २४ ॥
Evamukto hrusheekesho gudaakeshena bhaarata | Senayorubhayormadhye sthaapayitvaa rathottamam || 24 ||
भीष्मद्रोणप्रमुखतः सर्वेषां च महीक्षिताम् । उवाच पार्थ पश्यैतान् समवेतान् कुरूनिति ॥ २५ ॥
Bheeshmadronapramukhatah sarveshaam cha maheekshitaam | Uvaacha paartha pashyaitaan samavetaan kurooniti || 25 ||
तत्रापश्यत् स्थितान् पार्थः पितॄनथ पितामहान् । आचार्यान्मातुलान् भ्रातॄन् पुत्रान् पौत्रान् सखींस्तथा ॥ २६ ॥
Tatraapashyat sthitaan paarthah pitroonatha pitaamahaan | Aachaaryaanmaatulaan bhraatroon putraan pautraan sakheenstathaa || 26 ||
श्वशुरान् सुहृदश्चैव सेनयोरुभयोरपि । तान् समीक्ष्य स कौन्तेयः सर्वान् बन्धूनवस्थितान् ॥ २७ ॥
Shvashuraan suhrudashchaiva senayorubhayorapi | Taan sameekshya sa kaunteyah sarvaan bandhoonavasthitaan || 27 ||
अर्जुन उवाच
Arjuna uvaacha
कृपया परयाविष्टो विषीदन्निदमब्रवीत् । दृष्ट्वेमं स्वजनं कृष्ण युयुत्सुं समुपस्थितम् ॥ २८ ॥
Krupayaa parayaavishto visheedannidamabraveet | Drushtvemam svajanam krushna yuyutsum samupasthitam || 28 ||
सीदन्ति मम गात्राणि मुखं च परिशुष्यति । वेपथुश्च शरीरे मे रोमहर्षश्च जायते ॥ २९ ॥
Seedanti mama gaatraani mukham cha parishushyati | Vepathushcha shareere me romaharshashcha jaayate || 29 ||
गाण्डीवं स्रंसते हस्तात् त्वक् चैव परिदह्यते । न च शक्नोम्यवस्थातुं भ्रमतीव च मे मनः ॥ ३० ॥
Gaandeevam sransate hastaat tvak chaiva paridahyate | Na cha shaknomyavasthaatum bhramateeva cha me manah || 30 ||
निमित्तानि च पश्यामि विपरीतानि केशव । न च श्रेयोऽनुपश्यामि हत्वा स्वजनमाहवे ॥ ३१ ॥
Nimittaani cha pashyaami vipareetaani keshava | Na cha shreyo'nupashyaami hatvaa svajanamaahave || 31 ||
न काङ्क्षे विजयं कृष्ण न च राज्यं सुखानि च । किं नो राज्येन गोविन्द किं भोगैर्जीवितेन वा ॥ ३२ ॥
Na kaankshe vijayam krushna na cha raajyam sukhaani cha | Kim no raajyena govinda kim bhogairjeevitena vaa || 32 ||
येषामर्थे काङ्क्षितं नो राज्यं भोगाः सुखानि च । त इमेऽवस्थिता युद्धे प्राणांस्त्यक्त्वा धनानि च ॥ ३३ ॥
Yeshaamarthe kaankshitam no raajyam bhogaah sukhaani cha | Ta ime'vasthitaa yuddhe praanaanstyaktvaa dhanaani cha || 33 ||
आचार्याः पितरः पुत्रास्तथैव च पितामहाः । मातुलाः श्वशुराः पौत्राः श्यालाः सम्बन्धिनस्तथा ॥ ३४ ॥
Aachaaryaah pitarah putraastathaiva cha pitaamahaah | Maatulaah shvashuraah pautraah shyaalaah sambandhinastathaa || 34 ||
एतान् न हन्तुमिच्छामि घ्नतोऽपि मधुसूदन । अपि त्रैलोक्यराज्यस्य हेतोः किं नु महीकृते ॥ ३५ ॥
Etaan na hantumichchhaami ghnato'pi madhusoodana | Api trailokyaraajyasya hetoh kim nu maheekrute || 35 ||
निहत्य धार्तराष्ट्रान् नः का प्रीतिः स्याज्जनार्दन । पापमेवाश्रयेदस्मान् हत्वैतानाततायिनः ॥ ३६ ॥
Nihatya dhaartaraashtraan nah kaa preetih syaajjanaardana | Paapamevaashrayedasmaan hatvaitaanaatataayinah || 36 ||
तस्मान्नार्हा वयं हन्तुं धार्तराष्ट्रान् स्वबान्धवान् । स्वजनं हि कथं हत्वा सुखिनः स्याम माधव ॥ ३७ ॥
Tasmaannaarhaa vayam hantum dhaartaraashtraan svabaandhavaan | Svajanam hi katham hatvaa sukhinah syaama maadhava || 37 ||
यद्यप्येते न पश्यन्ति लोभोपहतचेतसः । कुलक्षयकृतं दोषं मित्रद्रोहे च पातकम् ॥ ३८ ॥
Yadyapyete na pashyanti lobhopahatachetasah | Kulakshayakrutam dosham mitradrohe cha paatakam || 38 ||
कथं न ज्ञेयमस्माभिः पापादस्मान्निवर्तितुम् । कुलक्षयकृतं दोषं प्रपश्यद्भिर्जनार्दन ॥ ३९ ॥
Katham na jneyamasmaabhih paapaadasmaannivartitum | Kulakshayakrutam dosham prapashyadbhirjanaardana || 39 ||
कुलक्षये प्रणश्यन्ति कुलधर्माः सनातनाः । धर्मे नष्टे कुलं कृत्स्नमधर्मोऽभिभवत्युत ॥ ४० ॥
Kulakshaye pranashyanti kuladharmaah sanaatanaah | Dharme nashte kulam krutsnamadharmo'bhibhavatyuta || 40 ||
अधर्माभिभवात् कृष्ण प्रदुष्यन्ति कुलस्त्रियः । स्त्रीषु दुष्टासु वार्ष्णेय जायते वर्णसङ्करः ॥ ४१ ॥
Adharmaabhibhavaat krushna pradushyanti kulastriyah | Streeshu dushtaasu vaarshneya jaayate varnasankarah || 41 ||
सङ्करो नरकायैव कुलघ्नानां कुलस्य च । पतन्ति पितरो ह्येषां लुप्तपिण्डोदकक्रियाः ॥ ४२ ॥
Sankaro narakaayaiva kulaghnaanaam kulasya cha | Patanti pitaro hyeshaam luptapindodakakriyaah || 42 ||
दोषैरेतैः कुलघ्नानां वर्णसङ्करकारकैः । उत्साद्यन्ते जातिधर्माः कुलधर्माश्च शाश्वताः ॥ ४३ ॥
Doshairetaih kulaghnaanaam varnasankarakaarakaih | Utsaadyante jaatidharmaah kuladharmaashcha shaashvataah || 43 ||
उत्सन्नकुलधर्माणां मनुष्याणां जनार्दन । नरकेऽनियतं वासो भवतीत्यनुशुश्रुम ॥ ४४ ॥
Utsannakuladharmaanaam manushyaanaam janaardana | Narake'niyatam vaaso bhavateetyanushushruma || 44 ||
अहो बत महत्पापं कर्तुं व्यवसिता वयम् । यद्राज्यसुखलोभेन हन्तुं स्वजनमुद्यताः ॥ ४५ ॥
Aho bata mahatpaapam kartum vyavasitaa vayam | Yadraajyasukhalobhena hantum svajanamudyataah || 45 ||
यदि मामप्रतीकारमशस्त्रं शस्त्रपाणयः । धार्तराष्ट्रा रणे हन्युस्तन्मे क्षेमतरं भवेत् ॥ ४६ ॥
Yadi maamaprateekaaramashastram shastrapaanayah | Dhaartaraashtraa rane hanyustanme kshemataram bhavet || 46 ||
सञ्जय उवाच
Sanjaya uvaacha
एवमुक्त्वार्जुनः सङ्ख्ये रथोपस्थ उपाविशत् । विसृज्य सशरं चापं शोकसंविग्नमानसः ॥ ४७ ॥
Evamuktvaarjunah sankhye rathopastha upaavishat | Visrujya sasharam chaapam shokasanvignamaanasah || 47 ||
ॐ तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासूपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे अर्जुनविषादयोगो नाम प्रथमोऽध्यायः ॥
Om tatsaditi shreemadbhagavadgeetaasoopanishatsu Brahmavidyaayaam yogashaastre shreekrushnaarjunasanvaade Arjunavishaadayogo naama prathamo'dhyaayah ||