पुरुषसूक्तम्

ॐ सहस्रशीर्षा पुरुषः सहस्राक्षः सहस्रपात्⁠ ⁠। स भूमिꣳ सर्वत स्पृत्वाऽत्यतिष्ठद्दशाङ्गुलम्⁠ ⁠॥⁠ ⁠१⁠ ⁠॥

Om sahasrasheershaa purushah sahasraakshah sahasrapaat | Sa bhoomi sarvata sprutvaa'tyatishthaddashaangulam || 1 ||

पुरुष एवेदꣳ सर्वं यद्भूतं यच्च भाव्यम्⁠ ⁠। उतामृतत्वस्येशानो यदन्नेनातिरोहति⁠ ⁠॥⁠ ⁠२⁠ ⁠॥

Purusha eveda sarvam yadbhootam yachcha bhaavyam | Utaamrutatvasyeshaano yadannenaatirohati || 2 ||

एतावानस्य महिमातो ज्यायाँश्च पूरुषः⁠ ⁠। पादोऽस्य विश्वा भूतानि त्रिपादस्यामृतं दिवि⁠ ⁠॥⁠ ⁠३⁠ ⁠॥

Etaavaanasya mahimaato jyaayaanshcha poorushah | Paado'sya vishvaa bhootaani tripaadasyaamrutam divi || 3 ||

त्रिपादूर्ध्व उदैत्पुरुषः पादोऽस्येहाभवत् पुनः⁠ ⁠। ततो विष्वङ् व्यक्रामत्साशनानशने अभि⁠ ⁠॥⁠ ⁠४⁠ ⁠॥

Tripaadoordhva udaitpurushah paado'syehaabhavat punah | Tato vishvan vyakraamatsaashanaanashane abhi || 4 ||

ततो विराडजायत विराजो अधि पूरुषः⁠ ⁠। स जातो अत्यरिच्यत पश्चाद्भूमिमथो पुरः⁠ ⁠॥⁠ ⁠५⁠ ⁠॥

Tato viraadajaayata viraajo adhi poorushah | Sa jaato atyarichyata pashchaadbhoomimatho purah || 5 ||

तस्माद्यज्ञात् सर्वहुतः सम्भृतं पृषदाज्यम्⁠ ⁠। पशूँस्ताँश्चक्रे वायव्यानारण्या ग्राम्याश्च ये⁠ ⁠॥⁠ ⁠६⁠ ⁠॥

Tasmaadyajnaat sarvahutah sambhrutam prushadaajyam | Pashoonstaanshchakre vaayavyaanaaranyaa graamyaashcha ye || 6 ||

तस्माद्यज्ञात् सर्वहुतः ऋचः सामानि जज्ञिरे⁠ ⁠। छन्दाꣳसि जज्ञिरे तस्माद्यजुस्तस्मादजायत⁠ ⁠॥⁠ ⁠७⁠ ⁠॥

Tasmaadyajnaat sarvahutah ruchah saamaani jajnire | Chhandaasi jajnire tasmaadyajustasmaadajaayata || 7 ||

तस्मादश्वा अजायन्त ये के चोभयादतः⁠ ⁠। गावो ह जज्ञिरे तस्मात्तस्माज्जाता अजावयः⁠ ⁠॥⁠ ⁠८⁠ ⁠॥

Tasmaadashvaa ajaayanta ye ke chobhayaadatah | Gaavo ha jajnire tasmaattasmaajjaataa ajaavayah || 8 ||

तं यज्ञं बर्हिषि प्रौक्षन् पुरुषं जातमग्रतः⁠ ⁠। तेन देवा अयजन्त साध्या ऋषयश्च ये⁠ ⁠॥⁠ ⁠९⁠ ⁠॥

Tam yajnam barhishi praukshan purusham jaatamagratah | Tena devaa ayajanta saadhyaa rushayashcha ye || 9 ||

यत्पुरुषं व्यदधुः कतिधा व्यकल्पयन्⁠ ⁠। मुखं किमस्यासीत् किं बाहू किमूरू पादा उच्येते⁠ ⁠॥⁠ ⁠१०⁠ ⁠॥

Yatpurusham vyadadhuh katidhaa vyakalpayan | Mukham kimasyaaseet kim baahoo kimooroo paadaa uchyete || 10 ||

ब्राह्मणोऽस्य मुखमासीद्बाहू राजन्यः कृतः⁠ ⁠। ऊरू तदस्य यद्वैश्यः पद्भ्याꣳ शूद्रो अजायत⁠ ⁠॥⁠ ⁠११⁠ ⁠॥

Braahmano'sya mukhamaaseedbaahoo raajanyah krutah | Ooroo tadasya yadvaishyah padbhyaa shoodro ajaayata || 11 ||

चन्द्रमा मनसो जातश्चक्षोः सूर्यो अजायत⁠ ⁠। श्रोत्राद्वायुश्च प्राणश्च मुखादग्निरजायत⁠ ⁠॥⁠ ⁠१२⁠ ⁠॥

Chandramaa manaso jaatashchakshoh sooryo ajaayata | Shrotraadvaayushcha praanashcha mukhaadagnirajaayata || 12 ||

नाभ्या आसीदन्तरिक्षꣳ शीर्ष्णो द्यौः समवर्तत⁠ ⁠। पद्भ्यां भूमिर्दिशः श्रोत्रात्तथा लोकाँऽकल्पयन्⁠ ⁠॥⁠ ⁠१३⁠ ⁠॥

Naabhyaa aaseedantariksha sheershno dyauh samavartata | Padbhyaam bhoomirdishah shrotraattathaa lokaan'kalpayan || 13 ||

यत्पुरुषेण हविषा देवा यज्ञमतन्वत⁠ ⁠। वसन्तोऽस्यासीदाज्यं ग्रीष्म इध्मः शरद्धविः⁠ ⁠॥⁠ ⁠१४⁠ ⁠॥

Yatpurushena havishaa devaa yajnamatanvata | Vasanto'syaaseedaajyam greeshma idhmah sharaddhavih || 14 ||

सप्तास्यासन् परिधयस्त्रिः सप्त समिधः कृताः⁠ ⁠। देवा यद्यज्ञं तन्वाना अबध्नन् पुरुषं पशुम्⁠ ⁠॥⁠ ⁠१५⁠ ⁠॥

Saptaasyaasan paridhayastrih sapta samidhah krutaah | Devaa yadyajnam tanvaanaa abadhnan purusham pashum || 15 ||

यज्ञेन यज्ञमयजन्त देवास्तानि धर्माणि प्रथमान्यासन्⁠ ⁠। ते ह नाकं महिमानः सचन्त यत्र पूर्वे साध्याः सन्ति देवाः⁠ ⁠॥⁠ ⁠१६⁠ ⁠॥

Yajnena yajnamayajanta devaastaani dharmaani prathamaanyaasan | Te ha naakam mahimaanah sachanta yatra poorve saadhyaah santi devaah || 16 ||