# Gita 13 · Kshetra Kshetrajna Vibhaga Yoga · गीता १३ · क्षेत्रक्षेत्रज्ञविभागयोगः

- Type: Chapter (chapter 13 of the Shrimad Bhagavad Gita)
- Language: Sanskrit
- Verses: 35
- Verified: yes
- Read in the app: https://pocketpothi.com/read?t=bhagavad-gita-13
- Share link: https://pocketpothi.com/p/fh
- Page: https://pocketpothi.com/texts/bhagavad-gita-13

## Text (Devanagari, with simple Roman spelling below each verse)

### अर्जुन उवाच
_Arjuna uvaacha_

प्रकृतिं पुरुषं चैव क्षेत्रं क्षेत्रज्ञमेव च ।  
एतद्वेदितुमिच्छामि ज्ञानं ज्ञेयं च केशव ॥ १ ॥  

_Prakrutim purusham chaiva kshetram kshetrajnameva cha | / Etadveditumichchhaami jnaanam jneyam cha keshava || 1 ||_

### श्रीभगवानुवाच
_Shreebhagavaanuvaacha_

इदं शरीरं कौन्तेय क्षेत्रमित्यभिधीयते ।  
एतद्यो वेत्ति तं प्राहुः क्षेत्रज्ञ इति तद्विदः ॥ २ ॥  

_Idam shareeram kaunteya kshetramityabhidheeyate | / Etadyo vetti tam praahuh kshetrajna iti tadvidah || 2 ||_

क्षेत्रज्ञं चापि मां विद्धि सर्वक्षेत्रेषु भारत ।  
क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोर्ज्ञानं यत्तज्ज्ञानं मतं मम ॥ ३ ॥  

_Kshetrajnam chaapi maam viddhi sarvakshetreshu bhaarata | / Kshetrakshetrajnayorjnaanam yattajjnaanam matam mama || 3 ||_

तत्क्षेत्रं यच्च यादृक्च यद्विकारि यतश्च यत् ।  
स च यो यत्प्रभावश्च तत्समासेन मे शृणु ॥ ४ ॥  

_Tatkshetram yachcha yaadrukcha yadvikaari yatashcha yat | / Sa cha yo yatprabhaavashcha tatsamaasena me shrunu || 4 ||_

ऋषिभिर्बहुधा गीतं छन्दोभिर्विविधैः पृथक् ।  
ब्रह्मसूत्रपदैश्चैव हेतुमद्भिर्विनिश्चितैः ॥ ५ ॥  

_Rushibhirbahudhaa geetam chhandobhirvividhaih pruthak | / Brahmasootrapadaishchaiva hetumadbhirvinishchitaih || 5 ||_

महाभूतान्यहङ्कारो बुद्धिरव्यक्तमेव च ।  
इन्द्रियाणि दशैकं च पञ्च चेन्द्रियगोचराः ॥ ६ ॥  

_Mahaabhootaanyahankaaro buddhiravyaktameva cha | / Indriyaani dashaikam cha pancha chendriyagocharaah || 6 ||_

इच्छा द्वेषः सुखं दुःखं सङ्घातश्चेतना धृतिः ।  
एतत्क्षेत्रं समासेन सविकारमुदाहृतम् ॥ ७ ॥  

_Ichchhaa dveshah sukham duhkham sanghaatashchetanaa dhrutih | / Etatkshetram samaasena savikaaramudaahrutam || 7 ||_

अमानित्वमदम्भित्वमहिंसा क्षान्तिरार्जवम् ।  
आचार्योपासनं शौचं स्थैर्यमात्मविनिग्रहः ॥ ८ ॥  

_Amaanitvamadambhitvamahinsaa kshaantiraarjavam | / Aachaaryopaasanam shaucham sthairyamaatmavinigrahah || 8 ||_

इन्द्रियार्थेषु वैराग्यमनहङ्कार एव च ।  
जन्ममृत्युजराव्याधिदुःखदोषानुदर्शनम् ॥ ९ ॥  

_Indriyaartheshu vairaagyamanahankaara eva cha | / Janmamrutyujaraavyaadhiduhkhadoshaanudarshanam || 9 ||_

असक्तिरनभिष्वङ्गः पुत्रदारगृहादिषु ।  
नित्यं च समचित्तत्वमिष्टानिष्टोपपत्तिषु ॥ १० ॥  

_Asaktiranabhishvangah putradaaragruhaadishu | / Nityam cha samachittatvamishtaanishtopapattishu || 10 ||_

मयि चानन्ययोगेन भक्तिरव्यभिचारिणी ।  
विविक्तदेशसेवित्वमरतिर्जनसंसदि ॥ ११ ॥  

_Mayi chaananyayogena bhaktiravyabhichaarinee | / Viviktadeshasevitvamaratirjanasansadi || 11 ||_

अध्यात्मज्ञाननित्यत्वं तत्त्वज्ञानार्थदर्शनम् ।  
एतज्ज्ञानमिति प्रोक्तमज्ञानं यदतोऽन्यथा ॥ १२ ॥  

_Adhyaatmajnaananityatvam tattvajnaanaarthadarshanam | / Etajjnaanamiti proktamajnaanam yadato'nyathaa || 12 ||_

ज्ञेयं यत्तत्प्रवक्ष्यामि यज्ज्ञात्वामृतमश्नुते ।  
अनादिमत्परं ब्रह्म न सत्तन्नासदुच्यते ॥ १३ ॥  

_Jneyam yattatpravakshyaami yajjnaatvaamrutamashnute | / Anaadimatparam brahma na sattannaasaduchyate || 13 ||_

सर्वतः पाणिपादं तत्सर्वतोऽक्षिशिरोमुखम् ।  
सर्वतः श्रुतिमल्लोके सर्वमावृत्य तिष्ठति ॥ १४ ॥  

_Sarvatah paanipaadam tatsarvato'kshishiromukham | / Sarvatah shrutimalloke sarvamaavrutya tishthati || 14 ||_

सर्वेन्द्रियगुणाभासं सर्वेन्द्रियविवर्जितम् ।  
असक्तं सर्वभृच्चैव निर्गुणं गुणभोक्तृ च ॥ १५ ॥  

_Sarvendriyagunaabhaasam sarvendriyavivarjitam | / Asaktam sarvabhruchchaiva nirgunam gunabhoktru cha || 15 ||_

बहिरन्तश्च भूतानामचरं चरमेव च ।  
सूक्ष्मत्वात्तदविज्ञेयं दूरस्थं चान्तिके च तत् ॥ १६ ॥  

_Bahirantashcha bhootaanaamacharam charameva cha | / Sookshmatvaattadavijneyam doorastham chaantike cha tat || 16 ||_

अविभक्तं च भूतेषु विभक्तमिव च स्थितम् ।  
भूतभर्तृ च तज्ज्ञेयं ग्रसिष्णु प्रभविष्णु च ॥ १७ ॥  

_Avibhaktam cha bhooteshu vibhaktamiva cha sthitam | / Bhootabhartru cha tajjneyam grasishnu prabhavishnu cha || 17 ||_

ज्योतिषामपि तज्ज्योतिस्तमसः परमुच्यते ।  
ज्ञानं ज्ञेयं ज्ञानगम्यं हृदि सर्वस्य विष्ठितम् ॥ १८ ॥  

_Jyotishaamapi tajjyotistamasah paramuchyate | / Jnaanam jneyam jnaanagamyam hrudi sarvasya vishthitam || 18 ||_

इति क्षेत्रं तथा ज्ञानं ज्ञेयं चोक्तं समासतः ।  
मद्भक्त एतद्विज्ञाय मद्भावायोपपद्यते ॥ १९ ॥  

_Iti kshetram tathaa jnaanam jneyam choktam samaasatah | / Madbhakta etadvijnaaya madbhaavaayopapadyate || 19 ||_

प्रकृतिं पुरुषं चैव विद्ध्यनादी उभावपि ।  
विकारांश्च गुणांश्चैव विद्धि प्रकृतिसम्भवान् ॥ २० ॥  

_Prakrutim purusham chaiva viddhyanaadee ubhaavapi | / Vikaaraanshcha gunaanshchaiva viddhi prakrutisambhavaan || 20 ||_

कार्यकारणकर्तृत्वे हेतुः प्रकृतिरुच्यते ।  
पुरुषः सुखदुःखानां भोक्तृत्वे हेतुरुच्यते ॥ २१ ॥  

_Kaaryakaaranakartrutve hetuh prakrutiruchyate | / Purushah sukhaduhkhaanaam bhoktrutve heturuchyate || 21 ||_

पुरुषः प्रकृतिस्थो हि भुङ्क्ते प्रकृतिजान्गुणान् ।  
कारणं गुणसङ्गोऽस्य सदसद्योनिजन्मसु ॥ २२ ॥  

_Purushah prakrutistho hi bhunkte prakrutijaangunaan | / Kaaranam gunasango'sya sadasadyonijanmasu || 22 ||_

उपद्रष्टानुमन्ता च भर्ता भोक्ता महेश्वरः ।  
परमात्मेति चाप्युक्तो देहेऽस्मिन्पुरुषः परः ॥ २३ ॥  

_Upadrashtaanumantaa cha bhartaa bhoktaa maheshvarah | / Paramaatmeti chaapyukto dehe'sminpurushah parah || 23 ||_

य एवं वेत्ति पुरुषं प्रकृतिं च गुणैः सह ।  
सर्वथा वर्तमानोऽपि न स भूयोऽभिजायते ॥ २४ ॥  

_Ya evam vetti purusham prakrutim cha gunaih saha | / Sarvathaa vartamaano'pi na sa bhooyo'bhijaayate || 24 ||_

ध्यानेनात्मनि पश्यन्ति केचिदात्मानमात्मना ।  
अन्ये साङ्ख्येन योगेन कर्मयोगेन चापरे ॥ २५ ॥  

_Dhyaanenaatmani pashyanti kechidaatmaanamaatmanaa | / Anye saankhyena yogena karmayogena chaapare || 25 ||_

अन्ये त्वेवमजानन्तः श्रुत्वान्येभ्य उपासते ।  
तेऽपि चातितरन्त्येव मृत्युं श्रुतिपरायणाः ॥ २६ ॥  

_Anye tvevamajaanantah shrutvaanyebhya upaasate | / Te'pi chaatitarantyeva mrutyum shrutiparaayanaah || 26 ||_

यावत्सञ्जायते किञ्चित्सत्त्वं स्थावरजङ्गमम् ।  
क्षेत्रक्षेत्रज्ञसंयोगात्तद्विद्धि भरतर्षभ ॥ २७ ॥  

_Yaavatsanjaayate kinchitsattvam sthaavarajangamam | / Kshetrakshetrajnasanyogaattadviddhi bharatarshabha || 27 ||_

समं सर्वेषु भूतेषु तिष्ठन्तं परमेश्वरम् ।  
विनश्यत्स्वविनश्यन्तं यः पश्यति स पश्यति ॥ २८ ॥  

_Samam sarveshu bhooteshu tishthantam parameshvaram | / Vinashyatsvavinashyantam yah pashyati sa pashyati || 28 ||_

समं पश्यन्हि सर्वत्र समवस्थितमीश्वरम् ।  
न हिनस्त्यात्मनात्मानं ततो याति परां गतिम् ॥ २९ ॥  

_Samam pashyanhi sarvatra samavasthitameeshvaram | / Na hinastyaatmanaatmaanam tato yaati paraam gatim || 29 ||_

प्रकृत्यैव च कर्माणि क्रियमाणानि सर्वशः ।  
यः पश्यति तथात्मानमकर्तारं स पश्यति ॥ ३० ॥  

_Prakrutyaiva cha karmaani kriyamaanaani sarvashah | / Yah pashyati tathaatmaanamakartaaram sa pashyati || 30 ||_

यदा भूतपृथग्भावमेकस्थमनुपश्यति ।  
तत एव च विस्तारं ब्रह्म सम्पद्यते तदा ॥ ३१ ॥  

_Yadaa bhootapruthagbhaavamekasthamanupashyati | / Tata eva cha vistaaram brahma sampadyate tadaa || 31 ||_

अनादित्वान्निर्गुणत्वात्परमात्मायमव्ययः ।  
शरीरस्थोऽपि कौन्तेय न करोति न लिप्यते ॥ ३२ ॥  

_Anaaditvaannirgunatvaatparamaatmaayamavyayah | / Shareerastho'pi kaunteya na karoti na lipyate || 32 ||_

यथा सर्वगतं सौक्ष्म्यादाकाशं नोपलिप्यते ।  
सर्वत्रावस्थितो देहे तथात्मा नोपलिप्यते ॥ ३३ ॥  

_Yathaa sarvagatam saukshmyaadaakaasham nopalipyate | / Sarvatraavasthito dehe tathaatmaa nopalipyate || 33 ||_

यथा प्रकाशयत्येकः कृत्स्नं लोकमिमं रविः ।  
क्षेत्रं क्षेत्री तथा कृत्स्नं प्रकाशयति भारत ॥ ३४ ॥  

_Yathaa prakaashayatyekah krutsnam lokamimam ravih | / Kshetram kshetree tathaa krutsnam prakaashayati bhaarata || 34 ||_

क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोरेवमन्तरं ज्ञानचक्षुषा ।  
भूतप्रकृतिमोक्षं च ये विदुर्यान्ति ते परम् ॥ ३५ ॥  

_Kshetrakshetrajnayorevamantaram jnaanachakshushaa | / Bhootaprakrutimoksham cha ye viduryaanti te param || 35 ||_

ॐ तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासूपनिषत्सु  
ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे  
क्षेत्रक्षेत्रज्ञविभागयोगो नाम त्रयोदशोऽध्यायः ॥  

_Om tatsaditi shreemadbhagavadgeetaasoopanishatsu / Brahmavidyaayaam yogashaastre shreekrushnaarjunasanvaade / Kshetrakshetrajnavibhaagayogo naama trayodasho'dhyaayah ||_