{"id":"bhagavad-gita-13","code":"fh","title":{"dev":"गीता १३ · क्षेत्रक्षेत्रज्ञविभागयोगः","rom":"Gita 13 · Kshetra Kshetrajna Vibhaga Yoga"},"type":"gita-adhyaya","typeLabel":"Chapter","language":"sa","languageName":"Sanskrit","deity":["krishna"],"aliases":["Bhagavad Gita chapter 13","Gita adhyay 13","गीता अध्याय 13"],"book":{"id":"bhagavad-gita","n":13,"title":"Shrimad Bhagavad Gita"},"verses":35,"sections":[{"kind":"heading","dev":"अर्जुन उवाच","rom":"Arjuna uvaacha"},{"kind":"verse","n":1,"dev":"प्रकृतिं पुरुषं चैव क्षेत्रं क्षेत्रज्ञमेव च ।\nएतद्वेदितुमिच्छामि ज्ञानं ज्ञेयं च केशव ॥ १ ॥","rom":"Prakrutim purusham chaiva kshetram kshetrajnameva cha |\nEtadveditumichchhaami jnaanam jneyam cha keshava || 1 ||"},{"kind":"heading","dev":"श्रीभगवानुवाच","rom":"Shreebhagavaanuvaacha"},{"kind":"verse","n":2,"dev":"इदं शरीरं कौन्तेय क्षेत्रमित्यभिधीयते ।\nएतद्यो वेत्ति तं प्राहुः क्षेत्रज्ञ इति तद्विदः ॥ २ ॥","rom":"Idam shareeram kaunteya kshetramityabhidheeyate |\nEtadyo vetti tam praahuh kshetrajna iti tadvidah || 2 ||"},{"kind":"verse","n":3,"dev":"क्षेत्रज्ञं चापि मां विद्धि सर्वक्षेत्रेषु भारत ।\nक्षेत्रक्षेत्रज्ञयोर्ज्ञानं यत्तज्ज्ञानं मतं मम ॥ ३ ॥","rom":"Kshetrajnam chaapi maam viddhi sarvakshetreshu bhaarata |\nKshetrakshetrajnayorjnaanam yattajjnaanam matam mama || 3 ||"},{"kind":"verse","n":4,"dev":"तत्क्षेत्रं यच्च यादृक्च यद्विकारि यतश्च यत् ।\nस च यो यत्प्रभावश्च तत्समासेन मे शृणु ॥ ४ ॥","rom":"Tatkshetram yachcha yaadrukcha yadvikaari yatashcha yat |\nSa cha yo yatprabhaavashcha tatsamaasena me shrunu || 4 ||"},{"kind":"verse","n":5,"dev":"ऋषिभिर्बहुधा गीतं छन्दोभिर्विविधैः पृथक् ।\nब्रह्मसूत्रपदैश्चैव हेतुमद्भिर्विनिश्चितैः ॥ ५ ॥","rom":"Rushibhirbahudhaa geetam chhandobhirvividhaih pruthak |\nBrahmasootrapadaishchaiva hetumadbhirvinishchitaih || 5 ||"},{"kind":"verse","n":6,"dev":"महाभूतान्यहङ्कारो बुद्धिरव्यक्तमेव च ।\nइन्द्रियाणि दशैकं च पञ्च चेन्द्रियगोचराः ॥ ६ ॥","rom":"Mahaabhootaanyahankaaro buddhiravyaktameva cha |\nIndriyaani dashaikam cha pancha chendriyagocharaah || 6 ||"},{"kind":"verse","n":7,"dev":"इच्छा द्वेषः सुखं दुःखं सङ्घातश्चेतना धृतिः ।\nएतत्क्षेत्रं समासेन सविकारमुदाहृतम् ॥ ७ ॥","rom":"Ichchhaa dveshah sukham duhkham sanghaatashchetanaa dhrutih |\nEtatkshetram samaasena savikaaramudaahrutam || 7 ||"},{"kind":"verse","n":8,"dev":"अमानित्वमदम्भित्वमहिंसा क्षान्तिरार्जवम् ।\nआचार्योपासनं शौचं स्थैर्यमात्मविनिग्रहः ॥ ८ ॥","rom":"Amaanitvamadambhitvamahinsaa kshaantiraarjavam |\nAachaaryopaasanam shaucham sthairyamaatmavinigrahah || 8 ||"},{"kind":"verse","n":9,"dev":"इन्द्रियार्थेषु वैराग्यमनहङ्कार एव च ।\nजन्ममृत्युजराव्याधिदुःखदोषानुदर्शनम् ॥ ९ ॥","rom":"Indriyaartheshu vairaagyamanahankaara eva cha |\nJanmamrutyujaraavyaadhiduhkhadoshaanudarshanam || 9 ||"},{"kind":"verse","n":10,"dev":"असक्तिरनभिष्वङ्गः पुत्रदारगृहादिषु ।\nनित्यं च समचित्तत्वमिष्टानिष्टोपपत्तिषु ॥ १० ॥","rom":"Asaktiranabhishvangah putradaaragruhaadishu |\nNityam cha samachittatvamishtaanishtopapattishu || 10 ||"},{"kind":"verse","n":11,"dev":"मयि चानन्ययोगेन भक्तिरव्यभिचारिणी ।\nविविक्तदेशसेवित्वमरतिर्जनसंसदि ॥ ११ ॥","rom":"Mayi chaananyayogena bhaktiravyabhichaarinee |\nViviktadeshasevitvamaratirjanasansadi || 11 ||"},{"kind":"verse","n":12,"dev":"अध्यात्मज्ञाननित्यत्वं तत्त्वज्ञानार्थदर्शनम् ।\nएतज्ज्ञानमिति प्रोक्तमज्ञानं यदतोऽन्यथा ॥ १२ ॥","rom":"Adhyaatmajnaananityatvam tattvajnaanaarthadarshanam |\nEtajjnaanamiti proktamajnaanam yadato'nyathaa || 12 ||"},{"kind":"verse","n":13,"dev":"ज्ञेयं यत्तत्प्रवक्ष्यामि यज्ज्ञात्वामृतमश्नुते ।\nअनादिमत्परं ब्रह्म न सत्तन्नासदुच्यते ॥ १३ ॥","rom":"Jneyam yattatpravakshyaami yajjnaatvaamrutamashnute |\nAnaadimatparam brahma na sattannaasaduchyate || 13 ||"},{"kind":"verse","n":14,"dev":"सर्वतः पाणिपादं तत्सर्वतोऽक्षिशिरोमुखम् ।\nसर्वतः श्रुतिमल्लोके सर्वमावृत्य तिष्ठति ॥ १४ ॥","rom":"Sarvatah paanipaadam tatsarvato'kshishiromukham |\nSarvatah shrutimalloke sarvamaavrutya tishthati || 14 ||"},{"kind":"verse","n":15,"dev":"सर्वेन्द्रियगुणाभासं सर्वेन्द्रियविवर्जितम् ।\nअसक्तं सर्वभृच्चैव निर्गुणं गुणभोक्तृ च ॥ १५ ॥","rom":"Sarvendriyagunaabhaasam sarvendriyavivarjitam |\nAsaktam sarvabhruchchaiva nirgunam gunabhoktru cha || 15 ||"},{"kind":"verse","n":16,"dev":"बहिरन्तश्च भूतानामचरं चरमेव च ।\nसूक्ष्मत्वात्तदविज्ञेयं दूरस्थं चान्तिके च तत् ॥ १६ ॥","rom":"Bahirantashcha bhootaanaamacharam charameva cha |\nSookshmatvaattadavijneyam doorastham chaantike cha tat || 16 ||"},{"kind":"verse","n":17,"dev":"अविभक्तं च भूतेषु विभक्तमिव च स्थितम् ।\nभूतभर्तृ च तज्ज्ञेयं ग्रसिष्णु प्रभविष्णु च ॥ १७ ॥","rom":"Avibhaktam cha bhooteshu vibhaktamiva cha sthitam |\nBhootabhartru cha tajjneyam grasishnu prabhavishnu cha || 17 ||"},{"kind":"verse","n":18,"dev":"ज्योतिषामपि तज्ज्योतिस्तमसः परमुच्यते ।\nज्ञानं ज्ञेयं ज्ञानगम्यं हृदि सर्वस्य विष्ठितम् ॥ १८ ॥","rom":"Jyotishaamapi tajjyotistamasah paramuchyate |\nJnaanam jneyam jnaanagamyam hrudi sarvasya vishthitam || 18 ||"},{"kind":"verse","n":19,"dev":"इति क्षेत्रं तथा ज्ञानं ज्ञेयं चोक्तं समासतः ।\nमद्भक्त एतद्विज्ञाय मद्भावायोपपद्यते ॥ १९ ॥","rom":"Iti kshetram tathaa jnaanam jneyam choktam samaasatah |\nMadbhakta etadvijnaaya madbhaavaayopapadyate || 19 ||"},{"kind":"verse","n":20,"dev":"प्रकृतिं पुरुषं चैव विद्ध्यनादी उभावपि ।\nविकारांश्च गुणांश्चैव विद्धि प्रकृतिसम्भवान् ॥ २० ॥","rom":"Prakrutim purusham chaiva viddhyanaadee ubhaavapi |\nVikaaraanshcha gunaanshchaiva viddhi prakrutisambhavaan || 20 ||"},{"kind":"verse","n":21,"dev":"कार्यकारणकर्तृत्वे हेतुः प्रकृतिरुच्यते ।\nपुरुषः सुखदुःखानां भोक्तृत्वे हेतुरुच्यते ॥ २१ ॥","rom":"Kaaryakaaranakartrutve hetuh prakrutiruchyate |\nPurushah sukhaduhkhaanaam bhoktrutve heturuchyate || 21 ||"},{"kind":"verse","n":22,"dev":"पुरुषः प्रकृतिस्थो हि भुङ्क्ते प्रकृतिजान्गुणान् ।\nकारणं गुणसङ्गोऽस्य सदसद्योनिजन्मसु ॥ २२ ॥","rom":"Purushah prakrutistho hi bhunkte prakrutijaangunaan |\nKaaranam gunasango'sya sadasadyonijanmasu || 22 ||"},{"kind":"verse","n":23,"dev":"उपद्रष्टानुमन्ता च भर्ता भोक्ता महेश्वरः ।\nपरमात्मेति चाप्युक्तो देहेऽस्मिन्पुरुषः परः ॥ २३ ॥","rom":"Upadrashtaanumantaa cha bhartaa bhoktaa maheshvarah |\nParamaatmeti chaapyukto dehe'sminpurushah parah || 23 ||"},{"kind":"verse","n":24,"dev":"य एवं वेत्ति पुरुषं प्रकृतिं च गुणैः सह ।\nसर्वथा वर्तमानोऽपि न स भूयोऽभिजायते ॥ २४ ॥","rom":"Ya evam vetti purusham prakrutim cha gunaih saha |\nSarvathaa vartamaano'pi na sa bhooyo'bhijaayate || 24 ||"},{"kind":"verse","n":25,"dev":"ध्यानेनात्मनि पश्यन्ति केचिदात्मानमात्मना ।\nअन्ये साङ्ख्येन योगेन कर्मयोगेन चापरे ॥ २५ ॥","rom":"Dhyaanenaatmani pashyanti kechidaatmaanamaatmanaa |\nAnye saankhyena yogena karmayogena chaapare || 25 ||"},{"kind":"verse","n":26,"dev":"अन्ये त्वेवमजानन्तः श्रुत्वान्येभ्य उपासते ।\nतेऽपि चातितरन्त्येव मृत्युं श्रुतिपरायणाः ॥ २६ ॥","rom":"Anye tvevamajaanantah shrutvaanyebhya upaasate |\nTe'pi chaatitarantyeva mrutyum shrutiparaayanaah || 26 ||"},{"kind":"verse","n":27,"dev":"यावत्सञ्जायते किञ्चित्सत्त्वं स्थावरजङ्गमम् ।\nक्षेत्रक्षेत्रज्ञसंयोगात्तद्विद्धि भरतर्षभ ॥ २७ ॥","rom":"Yaavatsanjaayate kinchitsattvam sthaavarajangamam |\nKshetrakshetrajnasanyogaattadviddhi bharatarshabha || 27 ||"},{"kind":"verse","n":28,"dev":"समं सर्वेषु भूतेषु तिष्ठन्तं परमेश्वरम् ।\nविनश्यत्स्वविनश्यन्तं यः पश्यति स पश्यति ॥ २८ ॥","rom":"Samam sarveshu bhooteshu tishthantam parameshvaram |\nVinashyatsvavinashyantam yah pashyati sa pashyati || 28 ||"},{"kind":"verse","n":29,"dev":"समं पश्यन्हि सर्वत्र समवस्थितमीश्वरम् ।\nन हिनस्त्यात्मनात्मानं ततो याति परां गतिम् ॥ २९ ॥","rom":"Samam pashyanhi sarvatra samavasthitameeshvaram |\nNa hinastyaatmanaatmaanam tato yaati paraam gatim || 29 ||"},{"kind":"verse","n":30,"dev":"प्रकृत्यैव च कर्माणि क्रियमाणानि सर्वशः ।\nयः पश्यति तथात्मानमकर्तारं स पश्यति ॥ ३० ॥","rom":"Prakrutyaiva cha karmaani kriyamaanaani sarvashah |\nYah pashyati tathaatmaanamakartaaram sa pashyati || 30 ||"},{"kind":"verse","n":31,"dev":"यदा भूतपृथग्भावमेकस्थमनुपश्यति ।\nतत एव च विस्तारं ब्रह्म सम्पद्यते तदा ॥ ३१ ॥","rom":"Yadaa bhootapruthagbhaavamekasthamanupashyati |\nTata eva cha vistaaram brahma sampadyate tadaa || 31 ||"},{"kind":"verse","n":32,"dev":"अनादित्वान्निर्गुणत्वात्परमात्मायमव्ययः ।\nशरीरस्थोऽपि कौन्तेय न करोति न लिप्यते ॥ ३२ ॥","rom":"Anaaditvaannirgunatvaatparamaatmaayamavyayah |\nShareerastho'pi kaunteya na karoti na lipyate || 32 ||"},{"kind":"verse","n":33,"dev":"यथा सर्वगतं सौक्ष्म्यादाकाशं नोपलिप्यते ।\nसर्वत्रावस्थितो देहे तथात्मा नोपलिप्यते ॥ ३३ ॥","rom":"Yathaa sarvagatam saukshmyaadaakaasham nopalipyate |\nSarvatraavasthito dehe tathaatmaa nopalipyate || 33 ||"},{"kind":"verse","n":34,"dev":"यथा प्रकाशयत्येकः कृत्स्नं लोकमिमं रविः ।\nक्षेत्रं क्षेत्री तथा कृत्स्नं प्रकाशयति भारत ॥ ३४ ॥","rom":"Yathaa prakaashayatyekah krutsnam lokamimam ravih |\nKshetram kshetree tathaa krutsnam prakaashayati bhaarata || 34 ||"},{"kind":"verse","n":35,"dev":"क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोरेवमन्तरं ज्ञानचक्षुषा ।\nभूतप्रकृतिमोक्षं च ये विदुर्यान्ति ते परम् ॥ ३५ ॥","rom":"Kshetrakshetrajnayorevamantaram jnaanachakshushaa |\nBhootaprakrutimoksham cha ye viduryaanti te param || 35 ||"},{"kind":"prose","dev":"ॐ तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासूपनिषत्सु\nब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे\nक्षेत्रक्षेत्रज्ञविभागयोगो नाम त्रयोदशोऽध्यायः ॥","rom":"Om tatsaditi shreemadbhagavadgeetaasoopanishatsu\nBrahmavidyaayaam yogashaastre shreekrushnaarjunasanvaade\nKshetrakshetrajnavibhaagayogo naama trayodasho'dhyaayah ||"}],"verified":true,"url":"https://pocketpothi.com/texts/bhagavad-gita-13","appUrl":"https://pocketpothi.com/read?t=bhagavad-gita-13","shareUrl":"https://pocketpothi.com/p/fh"}