# Gita 6 · Atma Samyama Yoga · गीता ६ · आत्मसंयमयोगः

- Type: Chapter (chapter 6 of the Shrimad Bhagavad Gita)
- Language: Sanskrit
- Verses: 47
- Verified: yes
- Read in the app: https://pocketpothi.com/read?t=bhagavad-gita-06
- Share link: https://pocketpothi.com/p/fa
- Page: https://pocketpothi.com/texts/bhagavad-gita-06

## Text (Devanagari, with simple Roman spelling below each verse)

### श्रीभगवानुवाच
_Shreebhagavaanuvaacha_

अनाश्रितः कर्मफलं कार्यं कर्म करोति यः ।  
स संन्यासी च योगी च न निरग्निर्न चाक्रियः ॥ १ ॥  

_Anaashritah karmaphalam kaaryam karma karoti yah | / Sa sannyaasee cha yogee cha na niragnirna chaakriyah || 1 ||_

यं संन्यासमिति प्राहुर्योगं तं विद्धि पाण्डव ।  
न ह्यसंन्यस्तसङ्कल्पो योगी भवति कश्चन ॥ २ ॥  

_Yam sannyaasamiti praahuryogam tam viddhi paandava | / Na hyasannyastasankalpo yogee bhavati kashchana || 2 ||_

आरुरुक्षोर्मुनेर्योगं कर्म कारणमुच्यते ।  
योगारूढस्य तस्यैव शमः कारणमुच्यते ॥ ३ ॥  

_Aarurukshormuneryogam karma kaaranamuchyate | / Yogaaroodhasya tasyaiva shamah kaaranamuchyate || 3 ||_

यदा हि नेन्द्रियार्थेषु न कर्मस्वनुषज्जते ।  
सर्वसङ्कल्पसंन्यासी योगारूढस्तदोच्यते ॥ ४ ॥  

_Yadaa hi nendriyaartheshu na karmasvanushajjate | / Sarvasankalpasannyaasee yogaaroodhastadochyate || 4 ||_

उद्धरेदात्मनात्मानं नात्मानमवसादयेत् ।  
आत्मैव ह्यात्मनो बन्धुरात्मैव रिपुरात्मनः ॥ ५ ॥  

_Uddharedaatmanaatmaanam naatmaanamavasaadayet | / Aatmaiva hyaatmano bandhuraatmaiva ripuraatmanah || 5 ||_

बन्धुरात्मात्मनस्तस्य येनात्मैवात्मना जितः ।  
अनात्मनस्तु शत्रुत्वे वर्तेतात्मैव शत्रुवत् ॥ ६ ॥  

_Bandhuraatmaatmanastasya yenaatmaivaatmanaa jitah | / Anaatmanastu shatrutve vartetaatmaiva shatruvat || 6 ||_

जितात्मनः प्रशान्तस्य परमात्मा समाहितः ।  
शीतोष्णसुखदुःखेषु तथा मानापमानयोः ॥ ७ ॥  

_Jitaatmanah prashaantasya paramaatmaa samaahitah | / Sheetoshnasukhaduhkheshu tathaa maanaapamaanayoh || 7 ||_

ज्ञानविज्ञानतृप्तात्मा कूटस्थो विजितेन्द्रियः ।  
युक्त इत्युच्यते योगी समलोष्टाश्मकाञ्चनः ॥ ८ ॥  

_Jnaanavijnaanatruptaatmaa kootastho vijitendriyah | / Yukta ityuchyate yogee samaloshtaashmakaanchanah || 8 ||_

सुहृन्मित्रार्युदासीन मध्यस्थद्वेष्यबन्धुषु ।  
साधुष्वपि च पापेषु समबुद्धिर्विशिष्यते ॥ ९ ॥  

_Suhrunmitraaryudaaseena madhyasthadveshyabandhushu | / Saadhushvapi cha paapeshu samabuddhirvishishyate || 9 ||_

योगी युञ्जीत सततमात्मानं रहसि स्थितः ।  
एकाकी यतचित्तात्मा निराशीरपरिग्रहः ॥ १० ॥  

_Yogee yunjeeta satatamaatmaanam rahasi sthitah | / Ekaakee yatachittaatmaa niraasheeraparigrahah || 10 ||_

शुचौ देशे प्रतिष्ठाप्य स्थिरमासनमात्मनः ।  
नात्युच्छ्रितं नातिनीचं चैलाजिनकुशोत्तरम् ॥ ११ ॥  

_Shuchau deshe pratishthaapya sthiramaasanamaatmanah | / Naatyuchchhritam naatineecham chailaajinakushottaram || 11 ||_

तत्रैकाग्रं मनः कृत्वा यतचित्तेन्द्रियक्रियः ।  
उपविश्यासने युञ्ज्याद्योगमात्मविशुद्धये ॥ १२ ॥  

_Tatraikaagram manah krutvaa yatachittendriyakriyah | / Upavishyaasane yunjyaadyogamaatmavishuddhaye || 12 ||_

समं कायशिरोग्रीवं धारयन्नचलं स्थिरः ।  
सम्प्रेक्ष्य नासिकाग्रं स्वं दिशश्चानवलोकयन् ॥ १३ ॥  

_Samam kaayashirogreevam dhaarayannachalam sthirah | / Samprekshya naasikaagram svam dishashchaanavalokayan || 13 ||_

प्रशान्तात्मा विगतभी र्ब्रह्मचारिव्रते स्थितः ।  
मनः संयम्य मच्चित्तो युक्त आसीत मत्परः ॥ १४ ॥  

_Prashaantaatmaa vigatabhee rbrahmachaarivrate sthitah | / Manah sanyamya machchitto yukta aaseeta matparah || 14 ||_

युञ्जन्नेवं सदात्मानं योगी नियतमानसः ।  
शान्तिं निर्वाणपरमां मत्संस्थामधिगच्छति ॥ १५ ॥  

_Yunjannevam sadaatmaanam yogee niyatamaanasah | / Shaantim nirvaanaparamaam matsansthaamadhigachchhati || 15 ||_

नात्यश्नतस्तु योगोऽस्ति न चैकान्तमनश्नतः ।  
न चातिस्वप्नशीलस्य जाग्रतो नैव चार्जुन ॥ १६ ॥  

_Naatyashnatastu yogo'sti na chaikaantamanashnatah | / Na chaatisvapnasheelasya jaagrato naiva chaarjuna || 16 ||_

युक्ताहारविहारस्य युक्तचेष्टस्य कर्मसु ।  
युक्तस्वप्नावबोधस्य योगो भवति दुःखहा ॥ १७ ॥  

_Yuktaahaaravihaarasya yuktacheshtasya karmasu | / Yuktasvapnaavabodhasya yogo bhavati duhkhahaa || 17 ||_

यदा विनियतं चित्तमात्मन्येवावतिष्ठते ।  
निःस्पृहः सर्वकामेभ्यो युक्त इत्युच्यते तदा ॥ १८ ॥  

_Yadaa viniyatam chittamaatmanyevaavatishthate | / Nihspruhah sarvakaamebhyo yukta ityuchyate tadaa || 18 ||_

यथा दीपो निवातस्थो नेङ्गते सोपमा स्मृता ।  
योगिनो यतचित्तस्य युञ्जतो योगमात्मनः ॥ १९ ॥  

_Yathaa deepo nivaatastho nengate sopamaa smrutaa | / Yogino yatachittasya yunjato yogamaatmanah || 19 ||_

यत्रोपरमते चित्तं निरुद्धं योगसेवया ।  
यत्र चैवात्मनात्मानं पश्यन्नात्मनि तुष्यति ॥ २० ॥  

_Yatroparamate chittam niruddham yogasevayaa | / Yatra chaivaatmanaatmaanam pashyannaatmani tushyati || 20 ||_

सुखमात्यन्तिकं यत्तद् बुद्धिग्राह्यमतीन्द्रियम् ।  
वेत्ति यत्र न चैवायं स्थितश्चलति तत्त्वतः ॥ २१ ॥  

_Sukhamaatyantikam yattad buddhigraahyamateendriyam | / Vetti yatra na chaivaayam sthitashchalati tattvatah || 21 ||_

यं लब्ध्वा चापरं लाभं मन्यते नाधिकं ततः ।  
यस्मिन्स्थितो न दुःखेन गुरुणापि विचाल्यते ॥ २२ ॥  

_Yam labdhvaa chaaparam laabham manyate naadhikam tatah | / Yasminsthito na duhkhena gurunaapi vichaalyate || 22 ||_

तं विद्याद् दुःखसंयोगवियोगं योगसंज्ञितम् ।  
स निश्चयेन योक्तव्यो योगोऽनिर्विण्णचेतसा ॥ २३ ॥  

_Tam vidyaad duhkhasanyogaviyogam yogasanjnitam | / Sa nishchayena yoktavyo yogo'nirvinnachetasaa || 23 ||_

सङ्कल्पप्रभवान्कामांस्त्यक्त्वा सर्वानशेषतः ।  
मनसैवेन्द्रियग्रामं विनियम्य समन्ततः ॥ २४ ॥  

_Sankalpaprabhavaankaamaanstyaktvaa sarvaanasheshatah | / Manasaivendriyagraamam viniyamya samantatah || 24 ||_

शनैः शनैरुपरमेद् बुद्ध्या धृतिगृहीतया ।  
आत्मसंस्थं मनः कृत्वा न किञ्चिदपि चिन्तयेत् ॥ २५ ॥  

_Shanaih shanairuparamed buddhyaa dhrutigruheetayaa | / Aatmasanstham manah krutvaa na kinchidapi chintayet || 25 ||_

यतो यतो निश्चरति मनश्चञ्चलमस्थिरम् ।  
ततस्ततो नियम्यैतदात्मन्येव वशं नयेत् ॥ २६ ॥  

_Yato yato nishcharati manashchanchalamasthiram | / Tatastato niyamyaitadaatmanyeva vasham nayet || 26 ||_

प्रशान्तमनसं ह्येनं योगिनं सुखमुत्तमम् ।  
उपैति शान्तरजसं ब्रह्मभूतमकल्मषम् ॥ २७ ॥  

_Prashaantamanasam hyenam yoginam sukhamuttamam | / Upaiti shaantarajasam brahmabhootamakalmasham || 27 ||_

युञ्जन्नेवं सदात्मानं योगी विगतकल्मषः ।  
सुखेन ब्रह्मसंस्पर्शमत्यन्तं सुखमश्नुते ॥ २८ ॥  

_Yunjannevam sadaatmaanam yogee vigatakalmashah | / Sukhena brahmasansparshamatyantam sukhamashnute || 28 ||_

सर्वभूतस्थमात्मानं सर्वभूतानि चात्मनि ।  
ईक्षते योगयुक्तात्मा सर्वत्र समदर्शनः ॥ २९ ॥  

_Sarvabhootasthamaatmaanam sarvabhootaani chaatmani | / Eekshate yogayuktaatmaa sarvatra samadarshanah || 29 ||_

यो मां पश्यति सर्वत्र सर्वं च मयि पश्यति ।  
तस्याहं न प्रणश्यामि स च मे न प्रणश्यति ॥ ३० ॥  

_Yo maam pashyati sarvatra sarvam cha mayi pashyati | / Tasyaaham na pranashyaami sa cha me na pranashyati || 30 ||_

सर्वभूतस्थितं यो मां भजत्येकत्वमास्थितः ।  
सर्वथा वर्तमानोऽपि स योगी मयि वर्तते ॥ ३१ ॥  

_Sarvabhootasthitam yo maam bhajatyekatvamaasthitah | / Sarvathaa vartamaano'pi sa yogee mayi vartate || 31 ||_

आत्मौपम्येन सर्वत्र समं पश्यति योऽर्जुन ।  
सुखं वा यदि वा दुःखं स योगी परमो मतः ॥ ३२ ॥  

_Aatmaupamyena sarvatra samam pashyati yo'rjuna | / Sukham vaa yadi vaa duhkham sa yogee paramo matah || 32 ||_

### अर्जुन उवाच
_Arjuna uvaacha_

योऽयं योगस्त्वया प्रोक्तः साम्येन मधुसूदन ।  
एतस्याहं न पश्यामि चञ्चलत्वात्स्थितिं स्थिराम् ॥ ३३ ॥  

_Yo'yam yogastvayaa proktah saamyena madhusoodana | / Etasyaaham na pashyaami chanchalatvaatsthitim sthiraam || 33 ||_

चञ्चलं हि मनः कृष्ण प्रमाथि बलवद् दृढम् ।  
तस्याहं निग्रहं मन्ये वायोरिव सुदुष्करम् ॥ ३४ ॥  

_Chanchalam hi manah krushna pramaathi balavad drudham | / Tasyaaham nigraham manye vaayoriva sudushkaram || 34 ||_

### श्रीभगवानुवाच
_Shreebhagavaanuvaacha_

असंशयं महाबाहो मनो दुर्निग्रहं चलम् ।  
अभ्यासेन तु कौन्तेय वैराग्येण च गृह्यते ॥ ३५ ॥  

_Asanshayam mahaabaaho mano durnigraham chalam | / Abhyaasena tu kaunteya vairaagyena cha gruhyate || 35 ||_

असंयतात्मना योगो दुष्प्राप इति मे मतिः ।  
वश्यात्मना तु यतता शक्योऽवाप्तुमुपायतः ॥ ३६ ॥  

_Asanyataatmanaa yogo dushpraapa iti me matih | / Vashyaatmanaa tu yatataa shakyo'vaaptumupaayatah || 36 ||_

### अर्जुन उवाच
_Arjuna uvaacha_

अयतिः श्रद्धयोपेतो योगाच्चलितमानसः ।  
अप्राप्य योगसंसिद्धिं कां गतिं कृष्ण गच्छति ॥ ३७ ॥  

_Ayatih shraddhayopeto yogaachchalitamaanasah | / Apraapya yogasansiddhim kaam gatim krushna gachchhati || 37 ||_

कच्चिन्नोभयविभ्रष्टश्छिन्नाभ्रमिव नश्यति ।  
अप्रतिष्ठो महाबाहो विमूढो ब्रह्मणः पथि ॥ ३८ ॥  

_Kachchinnobhayavibhrashtashchhinnaabhramiva nashyati | / Apratishtho mahaabaaho vimoodho brahmanah pathi || 38 ||_

एतन्मे संशयं कृष्ण छेत्तुमर्हस्यशेषतः ।  
त्वदन्यः संशयस्यास्य छेत्ता न ह्युपपद्यते ॥ ३९ ॥  

_Etanme sanshayam krushna chhettumarhasyasheshatah | / Tvadanyah sanshayasyaasya chhettaa na hyupapadyate || 39 ||_

### श्रीभगवानुवाच
_Shreebhagavaanuvaacha_

पार्थ नैवेह नामुत्र विनाशस्तस्य विद्यते ।  
न हि कल्याणकृत्कश्चिद् दुर्गतिं तात गच्छति ॥ ४० ॥  

_Paartha naiveha naamutra vinaashastasya vidyate | / Na hi kalyaanakrutkashchid durgatim taata gachchhati || 40 ||_

प्राप्य पुण्यकृतां लोकानुषित्वा शाश्वतीः समाः ।  
शुचीनां श्रीमतां गेहे योगभ्रष्टोऽभिजायते ॥ ४१ ॥  

_Praapya punyakrutaam lokaanushitvaa shaashvateeh samaah | / Shucheenaam shreemataam gehe yogabhrashto'bhijaayate || 41 ||_

अथवा योगिनामेव कुले भवति धीमताम् ।  
एतद्धि दुर्लभतरं लोके जन्म यदीदृशम् ॥ ४२ ॥  

_Athavaa yoginaameva kule bhavati dheemataam | / Etaddhi durlabhataram loke janma yadeedrusham || 42 ||_

तत्र तं बुद्धिसंयोगं लभते पौर्वदेहिकम् ।  
यतते च ततो भूयः संसिद्धौ कुरुनन्दन ॥ ४३ ॥  

_Tatra tam buddhisanyogam labhate paurvadehikam | / Yatate cha tato bhooyah sansiddhau kurunandana || 43 ||_

पूर्वाभ्यासेन तेनैव ह्रियते ह्यवशोऽपि सः ।  
जिज्ञासुरपि योगस्य शब्दब्रह्मातिवर्तते ॥ ४४ ॥  

_Poorvaabhyaasena tenaiva hriyate hyavasho'pi sah | / Jijnaasurapi yogasya shabdabrahmaativartate || 44 ||_

प्रयत्नाद्यतमानस्तु योगी संशुद्धकिल्बिषः ।  
अनेकजन्मसंसिद्धस्ततो याति परां गतिम् ॥ ४५ ॥  

_Prayatnaadyatamaanastu yogee sanshuddhakilbishah | / Anekajanmasansiddhastato yaati paraam gatim || 45 ||_

तपस्विभ्योऽधिको योगी ज्ञानिभ्योऽपि मतोऽधिकः ।  
कर्मिभ्यश्चाधिको योगी तस्माद्योगी भवार्जुन ॥ ४६ ॥  

_Tapasvibhyo'dhiko yogee jnaanibhyo'pi mato'dhikah | / Karmibhyashchaadhiko yogee tasmaadyogee bhavaarjuna || 46 ||_

योगिनामपि सर्वेषां मद्गतेनान्तरात्मना ।  
श्रद्धावान्भजते यो मां स मे युक्ततमो मतः ॥ ४७ ॥  

_Yoginaamapi sarveshaam madgatenaantaraatmanaa | / Shraddhaavaanbhajate yo maam sa me yuktatamo matah || 47 ||_

ॐ तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासूपनिषत्सु  
ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे  
आत्मसंयमयोगो नाम षष्ठोऽध्यायः ॥  

_Om tatsaditi shreemadbhagavadgeetaasoopanishatsu / Brahmavidyaayaam yogashaastre shreekrushnaarjunasanvaade / Aatmasanyamayogo naama shashtho'dhyaayah ||_