{"id":"bhagavad-gita-06","code":"fa","title":{"dev":"गीता ६ · आत्मसंयमयोगः","rom":"Gita 6 · Atma Samyama Yoga"},"type":"gita-adhyaya","typeLabel":"Chapter","language":"sa","languageName":"Sanskrit","deity":["krishna"],"aliases":["Bhagavad Gita chapter 6","Gita adhyay 6","गीता अध्याय 6"],"book":{"id":"bhagavad-gita","n":6,"title":"Shrimad Bhagavad Gita"},"verses":47,"sections":[{"kind":"heading","dev":"श्रीभगवानुवाच","rom":"Shreebhagavaanuvaacha"},{"kind":"verse","n":1,"dev":"अनाश्रितः कर्मफलं कार्यं कर्म करोति यः ।\nस संन्यासी च योगी च न निरग्निर्न चाक्रियः ॥ १ ॥","rom":"Anaashritah karmaphalam kaaryam karma karoti yah |\nSa sannyaasee cha yogee cha na niragnirna chaakriyah || 1 ||"},{"kind":"verse","n":2,"dev":"यं संन्यासमिति प्राहुर्योगं तं विद्धि पाण्डव ।\nन ह्यसंन्यस्तसङ्कल्पो योगी भवति कश्चन ॥ २ ॥","rom":"Yam sannyaasamiti praahuryogam tam viddhi paandava |\nNa hyasannyastasankalpo yogee bhavati kashchana || 2 ||"},{"kind":"verse","n":3,"dev":"आरुरुक्षोर्मुनेर्योगं कर्म कारणमुच्यते ।\nयोगारूढस्य तस्यैव शमः कारणमुच्यते ॥ ३ ॥","rom":"Aarurukshormuneryogam karma kaaranamuchyate |\nYogaaroodhasya tasyaiva shamah kaaranamuchyate || 3 ||"},{"kind":"verse","n":4,"dev":"यदा हि नेन्द्रियार्थेषु न कर्मस्वनुषज्जते ।\nसर्वसङ्कल्पसंन्यासी योगारूढस्तदोच्यते ॥ ४ ॥","rom":"Yadaa hi nendriyaartheshu na karmasvanushajjate |\nSarvasankalpasannyaasee yogaaroodhastadochyate || 4 ||"},{"kind":"verse","n":5,"dev":"उद्धरेदात्मनात्मानं नात्मानमवसादयेत् ।\nआत्मैव ह्यात्मनो बन्धुरात्मैव रिपुरात्मनः ॥ ५ ॥","rom":"Uddharedaatmanaatmaanam naatmaanamavasaadayet |\nAatmaiva hyaatmano bandhuraatmaiva ripuraatmanah || 5 ||"},{"kind":"verse","n":6,"dev":"बन्धुरात्मात्मनस्तस्य येनात्मैवात्मना जितः ।\nअनात्मनस्तु शत्रुत्वे वर्तेतात्मैव शत्रुवत् ॥ ६ ॥","rom":"Bandhuraatmaatmanastasya yenaatmaivaatmanaa jitah |\nAnaatmanastu shatrutve vartetaatmaiva shatruvat || 6 ||"},{"kind":"verse","n":7,"dev":"जितात्मनः प्रशान्तस्य परमात्मा समाहितः ।\nशीतोष्णसुखदुःखेषु तथा मानापमानयोः ॥ ७ ॥","rom":"Jitaatmanah prashaantasya paramaatmaa samaahitah |\nSheetoshnasukhaduhkheshu tathaa maanaapamaanayoh || 7 ||"},{"kind":"verse","n":8,"dev":"ज्ञानविज्ञानतृप्तात्मा कूटस्थो विजितेन्द्रियः ।\nयुक्त इत्युच्यते योगी समलोष्टाश्मकाञ्चनः ॥ ८ ॥","rom":"Jnaanavijnaanatruptaatmaa kootastho vijitendriyah |\nYukta ityuchyate yogee samaloshtaashmakaanchanah || 8 ||"},{"kind":"verse","n":9,"dev":"सुहृन्मित्रार्युदासीन मध्यस्थद्वेष्यबन्धुषु ।\nसाधुष्वपि च पापेषु समबुद्धिर्विशिष्यते ॥ ९ ॥","rom":"Suhrunmitraaryudaaseena madhyasthadveshyabandhushu |\nSaadhushvapi cha paapeshu samabuddhirvishishyate || 9 ||"},{"kind":"verse","n":10,"dev":"योगी युञ्जीत सततमात्मानं रहसि स्थितः ।\nएकाकी यतचित्तात्मा निराशीरपरिग्रहः ॥ १० ॥","rom":"Yogee yunjeeta satatamaatmaanam rahasi sthitah |\nEkaakee yatachittaatmaa niraasheeraparigrahah || 10 ||"},{"kind":"verse","n":11,"dev":"शुचौ देशे प्रतिष्ठाप्य स्थिरमासनमात्मनः ।\nनात्युच्छ्रितं नातिनीचं चैलाजिनकुशोत्तरम् ॥ ११ ॥","rom":"Shuchau deshe pratishthaapya sthiramaasanamaatmanah |\nNaatyuchchhritam naatineecham chailaajinakushottaram || 11 ||"},{"kind":"verse","n":12,"dev":"तत्रैकाग्रं मनः कृत्वा यतचित्तेन्द्रियक्रियः ।\nउपविश्यासने युञ्ज्याद्योगमात्मविशुद्धये ॥ १२ ॥","rom":"Tatraikaagram manah krutvaa yatachittendriyakriyah |\nUpavishyaasane yunjyaadyogamaatmavishuddhaye || 12 ||"},{"kind":"verse","n":13,"dev":"समं कायशिरोग्रीवं धारयन्नचलं स्थिरः ।\nसम्प्रेक्ष्य नासिकाग्रं स्वं दिशश्चानवलोकयन् ॥ १३ ॥","rom":"Samam kaayashirogreevam dhaarayannachalam sthirah |\nSamprekshya naasikaagram svam dishashchaanavalokayan || 13 ||"},{"kind":"verse","n":14,"dev":"प्रशान्तात्मा विगतभी र्ब्रह्मचारिव्रते स्थितः ।\nमनः संयम्य मच्चित्तो युक्त आसीत मत्परः ॥ १४ ॥","rom":"Prashaantaatmaa vigatabhee rbrahmachaarivrate sthitah |\nManah sanyamya machchitto yukta aaseeta matparah || 14 ||"},{"kind":"verse","n":15,"dev":"युञ्जन्नेवं सदात्मानं योगी नियतमानसः ।\nशान्तिं निर्वाणपरमां मत्संस्थामधिगच्छति ॥ १५ ॥","rom":"Yunjannevam sadaatmaanam yogee niyatamaanasah |\nShaantim nirvaanaparamaam matsansthaamadhigachchhati || 15 ||"},{"kind":"verse","n":16,"dev":"नात्यश्नतस्तु योगोऽस्ति न चैकान्तमनश्नतः ।\nन चातिस्वप्नशीलस्य जाग्रतो नैव चार्जुन ॥ १६ ॥","rom":"Naatyashnatastu yogo'sti na chaikaantamanashnatah |\nNa chaatisvapnasheelasya jaagrato naiva chaarjuna || 16 ||"},{"kind":"verse","n":17,"dev":"युक्ताहारविहारस्य युक्तचेष्टस्य कर्मसु ।\nयुक्तस्वप्नावबोधस्य योगो भवति दुःखहा ॥ १७ ॥","rom":"Yuktaahaaravihaarasya yuktacheshtasya karmasu |\nYuktasvapnaavabodhasya yogo bhavati duhkhahaa || 17 ||"},{"kind":"verse","n":18,"dev":"यदा विनियतं चित्तमात्मन्येवावतिष्ठते ।\nनिःस्पृहः सर्वकामेभ्यो युक्त इत्युच्यते तदा ॥ १८ ॥","rom":"Yadaa viniyatam chittamaatmanyevaavatishthate |\nNihspruhah sarvakaamebhyo yukta ityuchyate tadaa || 18 ||"},{"kind":"verse","n":19,"dev":"यथा दीपो निवातस्थो नेङ्गते सोपमा स्मृता ।\nयोगिनो यतचित्तस्य युञ्जतो योगमात्मनः ॥ १९ ॥","rom":"Yathaa deepo nivaatastho nengate sopamaa smrutaa |\nYogino yatachittasya yunjato yogamaatmanah || 19 ||"},{"kind":"verse","n":20,"dev":"यत्रोपरमते चित्तं निरुद्धं योगसेवया ।\nयत्र चैवात्मनात्मानं पश्यन्नात्मनि तुष्यति ॥ २० ॥","rom":"Yatroparamate chittam niruddham yogasevayaa |\nYatra chaivaatmanaatmaanam pashyannaatmani tushyati || 20 ||"},{"kind":"verse","n":21,"dev":"सुखमात्यन्तिकं यत्तद् बुद्धिग्राह्यमतीन्द्रियम् ।\nवेत्ति यत्र न चैवायं स्थितश्चलति तत्त्वतः ॥ २१ ॥","rom":"Sukhamaatyantikam yattad buddhigraahyamateendriyam |\nVetti yatra na chaivaayam sthitashchalati tattvatah || 21 ||"},{"kind":"verse","n":22,"dev":"यं लब्ध्वा चापरं लाभं मन्यते नाधिकं ततः ।\nयस्मिन्स्थितो न दुःखेन गुरुणापि विचाल्यते ॥ २२ ॥","rom":"Yam labdhvaa chaaparam laabham manyate naadhikam tatah |\nYasminsthito na duhkhena gurunaapi vichaalyate || 22 ||"},{"kind":"verse","n":23,"dev":"तं विद्याद् दुःखसंयोगवियोगं योगसंज्ञितम् ।\nस निश्चयेन योक्तव्यो योगोऽनिर्विण्णचेतसा ॥ २३ ॥","rom":"Tam vidyaad duhkhasanyogaviyogam yogasanjnitam |\nSa nishchayena yoktavyo yogo'nirvinnachetasaa || 23 ||"},{"kind":"verse","n":24,"dev":"सङ्कल्पप्रभवान्कामांस्त्यक्त्वा सर्वानशेषतः ।\nमनसैवेन्द्रियग्रामं विनियम्य समन्ततः ॥ २४ ॥","rom":"Sankalpaprabhavaankaamaanstyaktvaa sarvaanasheshatah |\nManasaivendriyagraamam viniyamya samantatah || 24 ||"},{"kind":"verse","n":25,"dev":"शनैः शनैरुपरमेद् बुद्ध्या धृतिगृहीतया ।\nआत्मसंस्थं मनः कृत्वा न किञ्चिदपि चिन्तयेत् ॥ २५ ॥","rom":"Shanaih shanairuparamed buddhyaa dhrutigruheetayaa |\nAatmasanstham manah krutvaa na kinchidapi chintayet || 25 ||"},{"kind":"verse","n":26,"dev":"यतो यतो निश्चरति मनश्चञ्चलमस्थिरम् ।\nततस्ततो नियम्यैतदात्मन्येव वशं नयेत् ॥ २६ ॥","rom":"Yato yato nishcharati manashchanchalamasthiram |\nTatastato niyamyaitadaatmanyeva vasham nayet || 26 ||"},{"kind":"verse","n":27,"dev":"प्रशान्तमनसं ह्येनं योगिनं सुखमुत्तमम् ।\nउपैति शान्तरजसं ब्रह्मभूतमकल्मषम् ॥ २७ ॥","rom":"Prashaantamanasam hyenam yoginam sukhamuttamam |\nUpaiti shaantarajasam brahmabhootamakalmasham || 27 ||"},{"kind":"verse","n":28,"dev":"युञ्जन्नेवं सदात्मानं योगी विगतकल्मषः ।\nसुखेन ब्रह्मसंस्पर्शमत्यन्तं सुखमश्नुते ॥ २८ ॥","rom":"Yunjannevam sadaatmaanam yogee vigatakalmashah |\nSukhena brahmasansparshamatyantam sukhamashnute || 28 ||"},{"kind":"verse","n":29,"dev":"सर्वभूतस्थमात्मानं सर्वभूतानि चात्मनि ।\nईक्षते योगयुक्तात्मा सर्वत्र समदर्शनः ॥ २९ ॥","rom":"Sarvabhootasthamaatmaanam sarvabhootaani chaatmani |\nEekshate yogayuktaatmaa sarvatra samadarshanah || 29 ||"},{"kind":"verse","n":30,"dev":"यो मां पश्यति सर्वत्र सर्वं च मयि पश्यति ।\nतस्याहं न प्रणश्यामि स च मे न प्रणश्यति ॥ ३० ॥","rom":"Yo maam pashyati sarvatra sarvam cha mayi pashyati |\nTasyaaham na pranashyaami sa cha me na pranashyati || 30 ||"},{"kind":"verse","n":31,"dev":"सर्वभूतस्थितं यो मां भजत्येकत्वमास्थितः ।\nसर्वथा वर्तमानोऽपि स योगी मयि वर्तते ॥ ३१ ॥","rom":"Sarvabhootasthitam yo maam bhajatyekatvamaasthitah |\nSarvathaa vartamaano'pi sa yogee mayi vartate || 31 ||"},{"kind":"verse","n":32,"dev":"आत्मौपम्येन सर्वत्र समं पश्यति योऽर्जुन ।\nसुखं वा यदि वा दुःखं स योगी परमो मतः ॥ ३२ ॥","rom":"Aatmaupamyena sarvatra samam pashyati yo'rjuna |\nSukham vaa yadi vaa duhkham sa yogee paramo matah || 32 ||"},{"kind":"heading","dev":"अर्जुन उवाच","rom":"Arjuna uvaacha"},{"kind":"verse","n":33,"dev":"योऽयं योगस्त्वया प्रोक्तः साम्येन मधुसूदन ।\nएतस्याहं न पश्यामि चञ्चलत्वात्स्थितिं स्थिराम् ॥ ३३ ॥","rom":"Yo'yam yogastvayaa proktah saamyena madhusoodana |\nEtasyaaham na pashyaami chanchalatvaatsthitim sthiraam || 33 ||"},{"kind":"verse","n":34,"dev":"चञ्चलं हि मनः कृष्ण प्रमाथि बलवद् दृढम् ।\nतस्याहं निग्रहं मन्ये वायोरिव सुदुष्करम् ॥ ३४ ॥","rom":"Chanchalam hi manah krushna pramaathi balavad drudham |\nTasyaaham nigraham manye vaayoriva sudushkaram || 34 ||"},{"kind":"heading","dev":"श्रीभगवानुवाच","rom":"Shreebhagavaanuvaacha"},{"kind":"verse","n":35,"dev":"असंशयं महाबाहो मनो दुर्निग्रहं चलम् ।\nअभ्यासेन तु कौन्तेय वैराग्येण च गृह्यते ॥ ३५ ॥","rom":"Asanshayam mahaabaaho mano durnigraham chalam |\nAbhyaasena tu kaunteya vairaagyena cha gruhyate || 35 ||"},{"kind":"verse","n":36,"dev":"असंयतात्मना योगो दुष्प्राप इति मे मतिः ।\nवश्यात्मना तु यतता शक्योऽवाप्तुमुपायतः ॥ ३६ ॥","rom":"Asanyataatmanaa yogo dushpraapa iti me matih |\nVashyaatmanaa tu yatataa shakyo'vaaptumupaayatah || 36 ||"},{"kind":"heading","dev":"अर्जुन उवाच","rom":"Arjuna uvaacha"},{"kind":"verse","n":37,"dev":"अयतिः श्रद्धयोपेतो योगाच्चलितमानसः ।\nअप्राप्य योगसंसिद्धिं कां गतिं कृष्ण गच्छति ॥ ३७ ॥","rom":"Ayatih shraddhayopeto yogaachchalitamaanasah |\nApraapya yogasansiddhim kaam gatim krushna gachchhati || 37 ||"},{"kind":"verse","n":38,"dev":"कच्चिन्नोभयविभ्रष्टश्छिन्नाभ्रमिव नश्यति ।\nअप्रतिष्ठो महाबाहो विमूढो ब्रह्मणः पथि ॥ ३८ ॥","rom":"Kachchinnobhayavibhrashtashchhinnaabhramiva nashyati |\nApratishtho mahaabaaho vimoodho brahmanah pathi || 38 ||"},{"kind":"verse","n":39,"dev":"एतन्मे संशयं कृष्ण छेत्तुमर्हस्यशेषतः ।\nत्वदन्यः संशयस्यास्य छेत्ता न ह्युपपद्यते ॥ ३९ ॥","rom":"Etanme sanshayam krushna chhettumarhasyasheshatah |\nTvadanyah sanshayasyaasya chhettaa na hyupapadyate || 39 ||"},{"kind":"heading","dev":"श्रीभगवानुवाच","rom":"Shreebhagavaanuvaacha"},{"kind":"verse","n":40,"dev":"पार्थ नैवेह नामुत्र विनाशस्तस्य विद्यते ।\nन हि कल्याणकृत्कश्चिद् दुर्गतिं तात गच्छति ॥ ४० ॥","rom":"Paartha naiveha naamutra vinaashastasya vidyate |\nNa hi kalyaanakrutkashchid durgatim taata gachchhati || 40 ||"},{"kind":"verse","n":41,"dev":"प्राप्य पुण्यकृतां लोकानुषित्वा शाश्वतीः समाः ।\nशुचीनां श्रीमतां गेहे योगभ्रष्टोऽभिजायते ॥ ४१ ॥","rom":"Praapya punyakrutaam lokaanushitvaa shaashvateeh samaah |\nShucheenaam shreemataam gehe yogabhrashto'bhijaayate || 41 ||"},{"kind":"verse","n":42,"dev":"अथवा योगिनामेव कुले भवति धीमताम् ।\nएतद्धि दुर्लभतरं लोके जन्म यदीदृशम् ॥ ४२ ॥","rom":"Athavaa yoginaameva kule bhavati dheemataam |\nEtaddhi durlabhataram loke janma yadeedrusham || 42 ||"},{"kind":"verse","n":43,"dev":"तत्र तं बुद्धिसंयोगं लभते पौर्वदेहिकम् ।\nयतते च ततो भूयः संसिद्धौ कुरुनन्दन ॥ ४३ ॥","rom":"Tatra tam buddhisanyogam labhate paurvadehikam |\nYatate cha tato bhooyah sansiddhau kurunandana || 43 ||"},{"kind":"verse","n":44,"dev":"पूर्वाभ्यासेन तेनैव ह्रियते ह्यवशोऽपि सः ।\nजिज्ञासुरपि योगस्य शब्दब्रह्मातिवर्तते ॥ ४४ ॥","rom":"Poorvaabhyaasena tenaiva hriyate hyavasho'pi sah |\nJijnaasurapi yogasya shabdabrahmaativartate || 44 ||"},{"kind":"verse","n":45,"dev":"प्रयत्नाद्यतमानस्तु योगी संशुद्धकिल्बिषः ।\nअनेकजन्मसंसिद्धस्ततो याति परां गतिम् ॥ ४५ ॥","rom":"Prayatnaadyatamaanastu yogee sanshuddhakilbishah |\nAnekajanmasansiddhastato yaati paraam gatim || 45 ||"},{"kind":"verse","n":46,"dev":"तपस्विभ्योऽधिको योगी ज्ञानिभ्योऽपि मतोऽधिकः ।\nकर्मिभ्यश्चाधिको योगी तस्माद्योगी भवार्जुन ॥ ४६ ॥","rom":"Tapasvibhyo'dhiko yogee jnaanibhyo'pi mato'dhikah |\nKarmibhyashchaadhiko yogee tasmaadyogee bhavaarjuna || 46 ||"},{"kind":"verse","n":47,"dev":"योगिनामपि सर्वेषां मद्गतेनान्तरात्मना ।\nश्रद्धावान्भजते यो मां स मे युक्ततमो मतः ॥ ४७ ॥","rom":"Yoginaamapi sarveshaam madgatenaantaraatmanaa |\nShraddhaavaanbhajate yo maam sa me yuktatamo matah || 47 ||"},{"kind":"prose","dev":"ॐ तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासूपनिषत्सु\nब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे\nआत्मसंयमयोगो नाम षष्ठोऽध्यायः ॥","rom":"Om tatsaditi shreemadbhagavadgeetaasoopanishatsu\nBrahmavidyaayaam yogashaastre shreekrushnaarjunasanvaade\nAatmasanyamayogo naama shashtho'dhyaayah ||"}],"verified":true,"url":"https://pocketpothi.com/texts/bhagavad-gita-06","appUrl":"https://pocketpothi.com/read?t=bhagavad-gita-06","shareUrl":"https://pocketpothi.com/p/fa"}